Ebû Hâmid el-Gazâlî

Kursta adının geçtiği yerler

Adın geçtiği her yer o âlimin görüşü değildir: bazıları bir eserin anılışı, bazıları başka bir âlimin eleştirisidir. Her anış bağlamıyla verildi; kimin ne söylediğini ilgili derste oku.

1. Hadis ve Sîrette Rahmet, İlmî: Rivayet tenkidiİlmî

   "Göklere ve yere sığmadım, mü'min kulumun kalbine sığdım" | Hadis kaynaklarında aslı bulunamamıştır. | Gazâlî İhyâ'da zikreder; İhyâ hadislerini tahric eden Irâkî aslını bulamadığını söyler. Bu anlamın sahih dayanağı olarak Müslim'deki "kalpler Rahmân'ın parmakları arasındadır" hadisi öğretilir.

2. Kelâm: "Allah Merhametlidir" Ne Demektir?, Temel

   Gazâlî'nin inceliği (el-Maksadü'l-Esnâ). Gazâlî bu soruya şaşırtıcı bir cevap verir. İnsan, başkasının acısını görüp içi sızladığı için merhamet eder. Merhametiyle bir bakıma kendi sızısını da dindirir.

3. Kelâm: "Allah Merhametlidir" Ne Demektir?, DerinDerin

   Kötülük problemi. Rahmet her şeyi kuşatıyorsa acı ve kötülük neden var? Gazâlî İhyâ'nın Tevhîd ve Tevekkül kitabında meşhur sözünü söyler: "Mümkün olanlar içinde, olandan daha güzeli yoktur."

4. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Öz

   Gazâlî rahmeti bir ahlâk programına, Mevlânâ hikâyelere, Said Nursî ise kâinatı okuma yöntemine dönüştürür. Üç ses birlikte, rahmetin nasıl yaşanacağını gösterir.

5. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Temel

   Gazâlî'nin sorusu: "Bu isimden kula ne pay düşer?" Her ismin sonunda kula düşen ahlâkı anlatır. Rahmân'dan düşen pay, günahkâra hor gören değil, acıyan bir gözle bakmaktır.

6. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Derin: GazâlîDerin

   Tanım (el-Maksadü'l-Esnâ). Rahmet, muhtaç olana iyiliği dilemek ve onu vermektir. Gazâlî iki nitelik sayar:

7. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Derin: GazâlîDerin

   Hacamat misali. Hasta bir çocuğun kan aldırması (hacamat) gerekmektedir. Şefkatli anne buna engel olur, akıllı baba ise çocuk ağlasa da yaptırır. Cahil biri anneyi daha merhametli sanır; Gazâlî'ye göre gerçek rahmet babanınkidir, çünkü o geçici acıya rağmen kalıcı iyiliği gözetmiştir.

8. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Derin: GazâlîDerin

   Korku ve ümit (İhyâ). Gazâlî korku ve ümidi iki kanada benzetir. Hangisinin ağır basması gerektiği kişinin hâline bağlıdır: Ümitsizliğe düşene ümit, gaflete dalana korku ilaçtır.

9. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Derin: GazâlîDerin

   Kuşeyrî. et-Tahbîr fi't-Tezkîr'de her ismin kalbe düşürdüğü edebi işler. Gazâlî'nin "kulun payı" yönteminin öncü örneklerindendir.

10. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Derin: MevlânâDerin

    Mûsâ ve Çoban (Mesnevî, II. cilt). Bir çoban Allah'a saf ve kaba bir dille yakarır: "Saçını tarayayım, ayağını öpeyim..." Mûsâ onu azarlar. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya sitem eder: "Sen birleştirmek için mi geldin, ayırmak için mi?" Bu hikâye, Gazâlî'nin "lütufla irşad" ilkesinin hikâye hâlidir.

11. Gazâlî, Mevlânâ, Said Nursî, Durup düşün

    Gazâlî'nin üç maddesinden hangisi sana en zor geliyor? Neden?

12. Âlimler Meclisi, Meclis 1: Rahmân ile Rahîm arasındaki fark nedir?

    Gazâlî | Rahmân daha özeldir ve Allah'a mahsustur. Rahmetin tamlığını ve genelliğini ifade eder.

13. Âlimler Meclisi, Meclis 1: Rahmân ile Rahîm arasındaki fark nedir?

    Ayrılık: Aynı ayırımı farklı çerçevelerle açıklarlar. Taberî rivayetle, Zemahşerî dil kuralıyla, Gazâlî ahlâkla, İbnü'l-Kayyim sıfat teorisiyle, İbnü'l-Arabî varlık anlayışıyla konuşur.

14. Âlimler Meclisi, Meclis 2: Allah'ın rahmeti insan merhametine benzer mi?

    Gazâlî | İnsan merhameti kısmen kendi sızısını dindirmeye yöneliktir. İlahî rahmet tamamen merhamet edilen içindir.

15. Âlimler Meclisi, Meclis 3: Acı neden var?

    Gazâlî | Hacamat misali: Gerçek rahmet, geçici acıya rağmen kalıcı iyiliği gözetir. "Olandan daha güzeli mümkün değildir."

16. Âlimler Meclisi, Meclis 5: Neden Rahmân'dan korkulur?

    Gazâlî | Korku ve ümit iki kanat gibidir. Kuş tek kanatla uçamaz.

17. Kâinat Kitabı, DerinDerin

    → Gazâlî'nin hacamat misali ve Rahmân sûresinde uyarının bir nimet oluşu (Ders 3, Meclis 3).

18. Hayat Kitabı: Yedi Halka Rahmet, Temel: Yedi halka

    5. Toplum | "Kendi aralarında merhametlidirler" (Feth 29); "Birbirlerine merhameti tavsiye ederler" (Beled 17) | Gazâlî: Kulun Rahîm isminden payı | Bir ihtiyacı gider; gideremiyorsan dua et ve derdine ortak ol

19. Hayat Kitabı: Yedi Halka Rahmet, Temel: Yedi halka

    7. Hasım ve gafil | "Allah'tan bir rahmet sayesinde onlara yumuşak davrandın" (Âl-i İmrân 159) | Tâif ve Mekke'nin fethi; Gazâlî: Kulun Rahmân isminden payı; Mûsâ ve Çoban | Seni kıranlara beddua yerine hidayet duası et

20. Hayat Kitabı: Yedi Halka Rahmet, DerinDerin

    Zararı besleyen şefkat. Gazâlî'nin hacamatı engelleyen annesi gibi. Sınır koymamak ya da zararlı bir alışkanlığı beslemek merhamet sayılmaz.

21. Ek B: Ölçme ve Değerlendirme

    Gazâlî'nin hacamat misali neyi anlatır? | Gerçek rahmetin geçici acıya rağmen kalıcı iyiliği gözetmesini.

22. Ek C: Temel Kaynaklar

    Esma şerhleri | Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ; Kuşeyrî, et-Tahbîr fi't-Tezkîr; Râzî, Levâmiu'l-Beyyinât