Yaşına göre beklenen, kaygı veren

Açılış sahnesi

Gece vardiyasının yemek arası, İstanbul'da bir hastanenin hemşire odası. Serpil Taşdelen çayını soğumaya bırakmış, telefonunda anaokulu uygulamasından gelen mesajı ikinci kez okuyor. Öğretmen yazmış: «Bulut bugün oyun saatinin bitişinde on dakikaya yakın ağladı, yere yattı, toplamak istemedi. Sakinleşince arkadaşına özür diledi, çünkü ağlarken onu itmişti.»

Serpil dört yaşındaki oğlunun evde de böyle akşamlar geçirdiğini biliyor. Ama ilk kez bir başkası, bir öğretmen, aynı şeyi yazıyor. Koridordan bir hasta zili çalıyor. Serpil mesajın altına bir cevap yazmaya başlıyor, sonra siliyor: öğretmene «çok üzgünüm» mü diyecek, yoksa «bu yaşta olur» mu?

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste kayıt, davranışın ne olduğunu ve neye hizmet ettiğini sordu. Şimdiki sorumuz miktarla ilgili: ne kadarı fazla? Ebeveynlik Akademisi'nin 4.3 dersi öfke nöbetinin okul öncesinde ne kadar yaygın olduğunu söyledi ve her gün nöbetin olağan olmadığını hatırlattı. Burada aynı araştırma çizgisinin daha az bilinen tarafına bakacağız: bir nöbetin sıklığı kadar niteliği de önemlidir ve bazı nöbet biçimleri seyrek görüldüğünde bile dikkat ister. Dört ölçüyle çalışacağız: sıklık, süre, nitelik ve ortam sayısı. Örnekler İstanbul'dan, Konya'dan, Gaziantep'ten, Bursa'dan, Ankara'dan ve Muş'a bağlı bir köyden geliyor.

Kanıt ne diyor

Okul öncesi çağdaki öfkeyi en geniş biçimde haritalayan çalışmalardan biri, bu iki türü birbirinden ayırmayı amaçladı.

Bu bulgunun ev için anlamı şu: aynı sayıda nöbet geçiren iki çocuk aynı yerde durmayabilir. Haftada üç gün iki dakikalık ağlamalar yaşayan bir çocuk ile ayda iki kez ama her seferinde birine vurarak ve uzun süre sakinleşemeyerek nöbet geçiren bir çocuk farklı sorular doğurur. Çalışmanın modeli, olağan yaramazlığın ağır sayılması için çok sık, neredeyse her gün görülmesi gerektiğini; sorun göstergelerinin ise daha seyrek görüldüğünde de ağır uca düştüğünü gösterdi.

Aynı ekibin sonraki bir çalışması soruyu daha küçük yaşa taşıdı.

Evde ve okulda

Dört ölçü

Sıklık, bir davranışın kaç günde görüldüğüdür; Wakschlag ekibi bunu «son bir ayda hiç», «haftada birden az», «haftada bir ilâ üç gün», «dört ilâ altı gün», «her gün» ve «günde birkaç kez» diye altı basamakta sordu. Süre, nöbetin başlangıcından çocuğun yeniden konuşabildiği ana kadar geçen zamandır. Nitelik, nöbetin içinde ne olduğudur: vurma, kırma, kendine zarar verme, sakinleştirme çabasına rağmen sürme. Ortam sayısı, davranışın kaç farklı yerde ve kaç farklı yetişkinle görüldüğüdür.

Sık olan, ağır olan

Kaç yerde, kiminle

Ortam sayısı çoğu zaman en hızlı unutulan ölçüdür. Wakschlag ekibinin verisinde nöbetin ebeveynle yaşanması, ebeveyn dışındaki bir yetişkinle yaşanmasından daha sıktı. Çocuk en çok güvendiği kişinin yanında dağılır; evin nöbetlerin ana sahnesi olması kendi başına bir uyarı değildir.

Erva'nın yaşı, yukarıdaki iki araştırmanın kapsadığı yaşların dışında kalıyor. Okul çağında dört ölçü yine kullanılabilir, ama yukarıdaki oranlar doğrudan taşınamaz.

Gri alan

Buradaki oranların hepsi ABD'deki iki örneklemden geliyor ve her ikisinde de bilgiyi yalnız ebeveyn verdi. Türkiye'deki ailelerde aynı oranların ve eşiklerin geçerli olup olmadığı bu çalışmalarla bilinemez. Ebeveynin neyi «nöbet» saydığı da kültüre ve aileye göre değişir: bir evde yüksek sesle ağlamak olağan bir tepki sayılırken, başka bir evde aynı ses kaygı uyandırabilir. Süre konusunda da bir belirsizlik var: Wakschlag ve arkadaşları, okul öncesi çocuklar için belirtilerin ne kadar sürmesi gerektiğine dair eşiklerin henüz araştırmayla belirlenmediğini açıkça yazıyor. Bebeklik ve ikinci yaş için durum daha da açık değil; Krogh-Jespersen ekibi bu yaşta ölçülen öfkenin ileriki yılları öngörüp öngörmediğini sınamadı. Bir de çocuğun kendisi var. Aynı sıklıkta nöbet geçiren iki çocuktan biri bunu doğuştan gelen yoğun bir mizaçla, öteki zor geçen bir ayla yaşıyor olabilir. Dört ölçü bir yer gösterir, nedenini göstermez. Kaygı ile olağan arasındaki çizgi tek bir sayıyla çizilemiyorsa, karar o çocuğu tanıyan bir hekim ya da uzmanla birlikte verilir.

Senin evinde

Bir önceki derste tuttuğun kaydı ya da son dört haftayı hatırladığın kadarıyla dört başlığa çevir. Sıklıkta gün say, nöbet değil: «haftada üç gün» bilgisi «çok sık» sözcüğünden daha çok şey söyler. Sürede en uzun nöbeti ve sıradan bir nöbeti ayrı yaz. Nitelikte yalnız şu soruya cevap ver: nöbetin içinde vurma, kırma, kendine zarar verme ya da sakinleştirmeye rağmen uzun süre devam etme var mı? Ortamda evi, okulu, büyükanneyi, parkı ayrı ayrı say.

Tabloyu okurken tek bir satıra takılma. Sık ama kısa ve yalnız evde görülen nöbetler çoğu zaman bir bağlamı gösterir: açlık, yorgunluk, geçiş saatleri. Seyrek ama sert nöbetler ise sayılarından çok içerikleriyle önemlidir. Evde iki yetişkin varsa tabloyu ayrı ayrı doldurun, sonra karşılaştırın. Büyükanne ya da öğretmen aynı ölçüleri farklı görüyorsa, bu bir anlaşmazlık değil, ortam sayısına dair yeni bir bilgidir.

Ne zaman uzmana

Nöbetler birkaç haftadır neredeyse her gün geliyorsa, nöbetlerde çocuğun kendisi ya da çevresindekiler düzenli olarak yaralanıyorsa, nöbetler görünür bir neden olmadan başlıyor ya da çocuk sakinleştirme çabalarına rağmen tükenene kadar sürüyorsa, tabloyu alıp çocuk doktoruna ya da aile hekimine götür. Nöbetler evde, okulda ve başka yetişkinlerin yanında birlikte görülüyor ve ailenin gündelik hayatını belirlemeye başladıysa, önce okulun rehberlik servisine, oradan da bir çocuk psikiyatristine ulaşmanın yolunu sormak yerinde olur; aile hekimi bu sevki yapabilir. Dört başlıklı tablon bu görüşmenin ilk sayfası olabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir öfke davranışı dört ölçüyle okunur: kaç günde görüldüğü, ne kadar sürdüğü, içinde ne olduğu ve kaç ortamda, kimlerle yaşandığı. Okul öncesinde ara sıra nöbet çoğu çocukta görülür, her gün nöbet görülmez. Olağan yaramazlık ancak çok sık olduğunda ağır sayılır; uzun süren, saldırganlık içeren, başka yetişkinlerle ya da birdenbire başlayan nöbet daha seyrek görüldüğünde de dikkat ister. Bu ölçüler tanı koymaz, bir değerlendirmenin gerekip gerekmediğine karar vermeye yardım eder.

Sonraki derse köprü

Serpil dört ölçünün tablosunu doldururken bir şeyi fark ediyor: Bulut'un kuzeni de aynı yaşta, aynı sıklıkta ağlıyor, ama onunkiler sessiz bir somurtma gibi, Bulut'unkiler bütün evi dolduran bir fırtına. Sayılar aynı, çocuklar başka. Sonraki ders bu farkın bir adını koyuyor: mizaç. Aynı evde büyüyen iki çocuğun neden aynı kurala farklı tepki verdiğini, etkinlik, uyum, yoğunluk ve öz-denetim boyutlarıyla okumayı öğreneceğiz.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Wakschlag ve arkadaşlarının ayrımına göre «sorun göstergesi» hangisidir?

• A) Çocuğun kızdığında ebeveyniyle kısa bir nöbet geçirmesi.
• B) Çocuğun her akşam yatma saatinde itiraz etmesi.
• C) Çocuğun nöbet sırasında vurması, ısırması ya da tekmelemesi.
• D) Çocuğun yorulduğunda ağlaması.

Cevap: C. Nöbet sırasında saldırganlık çocukların çoğunda görülmeyen bir nöbet biçimidir ve haftanın çoğu günü görülmese de öfkenin ağır ucunu işaret edebilir.

Soru 2 · Uygulama

Bir baba «oğlum çok sık öfkeleniyor» diyor. Bu cümleyi bir değerlendirmede işe yarar hâle getirmek için ilk ne yapmalı?

• A) Bir öfke testini internetten doldurmak.
• B) Son dört haftada davranışın kaç günde görüldüğünü saymak ve süresini, içeriğini, ortamını ayrı ayrı yazmak.
• C) Oğlunu başka çocuklarla karşılaştırıp kimin daha çok öfkelendiğine bakmak.
• D) Bir hafta boyunca hiç tepki vermeyip davranışın kendiliğinden geçip geçmediğine bakmak.

Cevap: B. «Çok sık» bir izlenimdir; gün sayısı, süre, nitelik ve ortam sayısı izlenimi bir hekimin ya da uzmanın değerlendirebileceği bilgiye çevirir.

Soru 3 · Tuzak

Dört yaşındaki bir kız çocuğu haftada iki gün, iki üç dakikalık, yalnız annesiyle ve yalnız evde nöbetler geçiriyor. Anne «kız çocuğunda bu kadar öfke olmamalı» diye endişeleniyor. En temkinli değerlendirme hangisidir?

• A) Kız çocuklarında öfke nöbeti erkeklere göre çok daha seyrek görüldüğü için bu tablo ciddidir; hemen bir uzmana gidilmeli.
• B) Dağılım kızlarda ve erkeklerde benzerdir; bu tablo sıklık, süre, nitelik ve ortam bakımından okul öncesinde sık görülen aralıkta kalıyor.
• C) Annesiyle olduğu için annenin bir hatası olmalı.
• D) Nöbetler haftada iki gün olduğu için her gün olana kadar beklemek gerekir.

Cevap: B. Wakschlag ekibinin verisinde öfke davranışlarının dağılımı kız ve erkek çocuklarda benzerdi; tablo olağan yaramazlığın içinde kalıyor ve evin nöbet yeri olması da sık görülen bir durumdur.

Soru 4 · Senaryo

On sekiz aylık bir çocuk ayda iki kez, ikisi de uykusuz olduğu akşamlarda, nöbet sırasında başını yere vuruyor. Başka zamanlarda böyle bir şey yok. Ebeveyn ne yapmalı?

• A) Nöbet seyrek olduğu için hiçbir şey yapmamalı.
• B) Çocuğu nöbet sırasında sıkıca tutup başını vurmasını zorla engellemeli ve kızmalı.
• C) Uykusuzluk varken ekranla oyalayıp nöbeti önlemeye çalışmalı.
• D) Nöbet anında zemini yumuşatıp güvenliği sağlamalı ve bu akşamları bir sonraki çocuk doktoru ya da aile hekimi görüşmesinde anlatmalı.

Cevap: D. Seyrek de olsa kendine zarar verebilecek bir nöbet biçimi niteliği nedeniyle dikkat ister; güvenlik o anda sağlanır, kayıt hekimle paylaşılır.