Ses nedir?

Açılış

Bir otobüs durağında beş kişi aynı şeyi söylüyor: otobüs gecikti.

Yaşlı bir adam saatine bakıyor: «Yedi dakika.» Genç bir kadın telefonuna bakarak: «Ya, yine mi? Uygulamada iki dakika yazıyordu, şimdi on bir oldu, bu şehirde hiçbir şey zamanında gelmiyor.» Bir öğretmen: «Sabırlı olacağız. Trafik işte.» Bir öğrenci kulaklığını çıkarıyor: «Gelmeyecek mi?» Bir inşaat işçisi yere bakıyor: «Köprüde iş var, sağ şerit kapalı. Gelir.»

Beş kişi aynı bilgiyi paylaşıyor ama beş ayrı insan konuşuyor. Ve dikkat edin: aralarındaki fark aksan değil. Hiçbiri yöre ağzıyla konuşmuyor, hiçbirinin sözlerinde sıra dışı bir kelime yok. Fark, nasıl düşündüklerinde. Yaşlı adam ölçüyor. Genç kadın kıyaslıyor ve genelliyor. Öğretmen öğüt veriyor. Öğrenci soruyor. İşçi nedeni biliyor.

Bir karakterin sesi, onun dünyayı nasıl düşündüğünün sayfaya düşmüş hâlidir. Bu ders sesin ne olduğunu ve onu oluşturan ilk bileşenleri tanımlıyor.

Tek fikir

Karakter sesi, kelime seçimi, cümle uzunluğu ve ritmin bileşimidir. Ama bu bileşenlerin altında bir düşünme biçimi yatar: ses bir aksan değil, karakterin dünyaya nasıl baktığının duyulan izidir.

Kavram

Senaryo Akademisi'nin «Karakter sesi» birimi sesin parçalarını sayar: kelime dağarcığı, cümle uzunluğu, ritim, deyim, benzetme, mizah, doğrudanlık, dolaylılık, nezaket. Bu dersten başlayan modül bu parçaları tek tek açacak. İlk ders, bütünün ne olduğuna bakıyor.

Ses üç katmanda duyulur.

Kelime seçimi. Karakter neyi hangi kelimeyle söylüyor? Bir şoför mesafeyi dakikayla, bir avukat riski olasılıkla, bir aşçı zamanı pişirmeyle ölçer. Kelime seçimi, karakterin hangi dünyada yaşadığını söyler.

Cümle uzunluğu. Karakter kısa mı kesiyor, uzun mu açıklıyor? Kısa konuşan karakter çoğu zaman ya güçlüdür ya da yorgundur; uzun konuşan ya kaygılıdır ya da kendini kanıtlamaya çalışır. Cümle uzunluğu karakterin kendini ne kadar açıklama ihtiyacı duyduğunu gösterir.

Ritim. Cümleler nasıl akıyor? Düz ve eşit mi, kesik kesik mi, birbirinin üstüne mi biniyor? Ritim, karakterin iç hızını taşır: sakin bir karakterin ritmi ile panik içindeki bir karakterin ritmi aynı kelimelerle bile farklı duyulur.

Bu üç katmanın altında bir düşünme biçimi durur ve ses asıl oradan gelir. Bir karakter dünyayı ölçerek mi, kıyaslayarak mı, sorgulayarak mı, kurallarla mı, hikâyelerle mi kavrıyor? Bu düşünme biçimi bilindiğinde, kelime seçimi, cümle uzunluğu ve ritim kendiliğinden ortaya çıkar. Bilinmediğinde, yazar karaktere yüzeysel işaretler yapıştırır.

Yüzey işaretleri tek başına ses kurmaz. Bir karaktere bir yöre ağzı vermek, ya da her cümlesinin sonuna bir «yani» eklemek, onu farklı gösterir ama ayırt edilebilir kılmaz. Okur bir süre sonra aksanın altından aynı yazarın sesini duyar. Aksan kaldırıldığında bütün karakterler birbirine benzer.

Bunu sınamanın basit bir yolu var: bir karakterin replikleri yüzey işaretleri silindiğinde hâlâ ona ait mi? Aksanı, argoyu, dolguyu çıkar. Kalan cümlelerde karakter hâlâ tanınıyorsa, ses yerindedir. Tanınmıyorsa, ses yalnızca bir kostümmüş.

Bir karakterin düşünme biçimini nereden bulursun? Çoğu zaman üç yerden. Birincisi, karakterin işi: her iş, dünyaya bakmanın bir yoludur ve konuşmaya kendi ölçülerini sokar. İkincisi, karakterin yarası: bir karakterin en çok neyden korktuğu, en çok neyi kaybettiği, onu neye dikkat eden biri yapar. Üçüncüsü, gerçek insanlar: bir durakta, bir kahvede, bir hastane koridorunda konuşan insanları dinlemek ve onların aynı olayı nasıl farklı anlattığını not etmek. Bu üç kaynak birleştiğinde karakterin sesi, yazarın onu kurmasından çok, kendiliğinden konuşmaya başlar.

Ses ile karakter tutarlılığı arasında bir ilişki de var. Bir karakterin sesi bir sahneden ötekine aynı kalmalıdır; ama duygusal durumla birlikte esneyebilir. Kısa konuşan bir karakter öfkelendiğinde daha da kısalabilir, ya da birden uzun bir cümle kurabilir; bu kırılma, sesin varlığı sayesinde fark edilir. Sesi olmayan bir karakterin kırılması fark edilmez, çünkü kırılacak bir çizgi yoktur.

Sahnede

Kalem Odası. Çarşamba sabahı. Yeni mübaşir Tarık'ın getirdiği tablet sistemi ilk duruşmada çökmüş; ekran açılmamış, sıra numaraları görünmemiş, koridordaki herkes kapıya yığılmış. Şimdi kalemde üç kişi aynı olayı konuşuyor.

İki sürüm

Son Sefer. Salı öğle. Durak kahvesinde Şükrü, Kerem ve Nazmi, sabah Rıfat'ın aküsünün bittiği olayı konuşuyor. Yazar sahneyi ilk yazdığında üç karakteri de kendi sesiyle konuşturmuş.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Karakter sesi, kelime seçimi, cümle uzunluğu ve ritmin bileşimidir.
2. Bu bileşenlerin altında bir düşünme biçimi yatar; ses asıl oradan doğar.
3. Aksan, argo ve dolgu gibi yüzey işaretleri tek başına ses kurmaz.
4. Sınama: yüzey işaretleri silindiğinde karakter hâlâ tanınıyor mu?
5. Ses tutarlıdır ama esneyebilir; sesi olan bir karakterin kırılması fark edilir.

Kendini sına

1. Kalem Odası sahnesinde Tuna'nın sesini ne kuruyor?
2. Kahvedeki üç adamın ilk taslakta birbirinden ayırt edilememesinin nedeni ne?
3. Yeniden yazımda Şükrü'nün «Yokuşta itmedim. Kabloyla» repliği neden ağırlaşıyor?

Yanıtlar

1. Yumuşatmalar ve olasılıklar: «tabii», «sonuçta», «belki», «ihtiyatlı olabilir», «en azından». Tuna her durumu bir risk ve bir itiraz ihtimali olarak düşünüyor; kesin bir şey söylemiyor ve her cümlesinin bir kapısı açık kalıyor.
2. Üç karakter de aynı sesle konuşuyor: tam, düz, bilgi veren cümleler, hepsinde «Evet». Adlar kapatılınca kimin konuştuğu anlaşılmıyor; duyulan yazarın sesi.
3. Çünkü Şükrü'nün sesi sahne boyunca kısa ve olgusal; bu tek düzeltme o çizginin içinde bir kırılma gibi duruyor. Nazmi'nin «itmek» kelimesini düzeltirken, Şükrü'nün Kadir'in arabasını yokuşta ittiği eski sabahlara dokunuyor.

Sonraki derse köprü

Tuna riski «belki» ve «ihtiyatlı» ile ölçtü, Şükrü mesafeyi yokuş ve kabloyla. İkisinin kelimesi kendi mesleğinden geliyordu. Bir karakterin söz dağarcığına mesleğinin, eğitiminin ve yaşadığı yerin nasıl sızdığını görmek, sıradaki dersin konusu.