Diyalogsuz sürüm

Görev

Bu atölyede kendi yazdığın bir sahneyi üç kez yazacaksın. İlk sürüm, sahnenin elindeki hâli: replikleriyle, olduğu gibi. İkinci sürüm, aynı sahnenin hiç replik olmadan yazılmış hâli: yalnızca eylem satırları, yalnızca davranışlar, nesneler, bakışlar, sessizlikler. Üçüncü sürüm, sözsüz sürüme yalnız gereken üç repliğin geri konduğu hâl.

Sözsüz sürümü yazmak, diyalog yazarı için tuhaf bir egzersiz gibi görünebilir. Ama amacı açık: bir sahnenin replikleri olmadan da ilerleyip ilerlemediğini görmek. Bir sahne sözsüz yazıldığında iki şeyden biri olur. Ya sahne hâlâ anlaşılır ve hâlâ bir yere gider; o zaman repliklerin çoğu gereksizmiş demektir. Ya da sahne çöker, ne olduğu anlaşılmaz; o zaman replikler sahnenin taşıyıcı duvarlarıymış ve hangilerinin taşıyıcı olduğunu artık biliyorsun.

Sözsüz sürümü yazarken her repliğin yerine bir şey koymaya çalışma. Sahneyi baştan düşün: bu iki insan bu mekânda, konuşmadan, ne yapardı? Neyi tutar, neyi bırakır, nereye bakar, ne zaman kalkar? Sahnenin bir başı, bir dönüm noktası ve bir sonu olsun; hepsi davranışla.

Sonra üç repliği seç. Bunlar sözsüz sürümün taşıyamadığı şeyleri taşımalı: bir bilgi, bir ad, bir dönüm noktası, sahnenin son sözü. Üç replik, iki karakter arasında bölüştürülebilir ya da biri hepsini söyleyebilir. Ama üçten fazla olmasın. Bir radyo, bir anons ya da bir televizyon gibi ortam sesleri bu sayıya girmez; onlar karakterin sözü değil, mekânın sesidir.

Bitirdiğinde üç sürümü yan yana koy ve ilk sürümdeki repliklerden hangilerinin üçüncü sürümde hâlâ durduğuna bak. Çoğu zaman bunlar ilk sürümün en kısa replikleri olur.

Örnek çözüm

Görevi Son Sefer'le yapalım. Salı sabahı, saat altıya doğru, yağmurlu. Rıfat'ın dolmuşu durak önünde çalışmıyor; akü bitmiş. Şükrü kahveye yürürken onu görüyor. İki adam bir haftadır konuşmuyor; Rıfat Şükrü'nün selamını almadı. Seyirci, seksen yedi sabahı Şükrü'nün ön koltuğunda Kadir'in, yani Rıfat'ın babasının oturduğunu biliyor; Rıfat bunun ne kadarını bildiğini henüz söylemedi.

Önce ilk sürüm, içinden geldiği gibi yazılmış.

İlk taslak

Hatayı bul

Kardeşlerin barıştığı bir sahne üzerinde çalışan bir öğrenci, sözsüz sürümü atlayıp doğrudan üç replikli bir sürüm yazmış. Sonuç aşağıda. Sahne neden atölyenin istediğini yapmıyor?

Teslim

Rubrik

Üç sürümünü bu ölçütlerle değerlendir.

1. Sözsüz sürüm. Zayıf: sözsüz sürüm anlaşılmıyor ya da her repliğin yerine bir davranış koymaya çalışıyor. Yeterli: sözsüz sürüm anlaşılıyor ama bir yere gitmiyor. Güçlü: sözsüz sürümün bir başı, bir dönüm noktası ve bir sonu var; tek başına bir sahne olarak duruyor.
2. Repliklerin seçimi. Zayıf: geri konan replikler sözsüz sürümün zaten taşıdığı şeyleri tekrarlıyor. Yeterli: repliklerin çoğu yeni bir şey taşıyor. Güçlü: üç replik de sözsüz sürümün taşıyamadığı bir adı, bilgiyi ya da son sözü taşıyor.
3. Repliklerin boyu. Zayıf: replik sayısı azalmış ama replikler uzayıp her şeyi sıkıştırıyor. Yeterli: replikler kısa. Güçlü: replikler kısa ve her biri sözsüz sürümün bir davranışına bağlanıyor.
4. Davranışların özgüllüğü. Zayıf: davranışlar genel ve kalıp: sarılmak, ağlamak, gülümsemek. Yeterli: davranışlar somut. Güçlü: davranışlar karakterlere özgü, bir geçmişe bağlı ve sahnenin olayını ilerletiyor.
5. Karşılaştırma. Zayıf: ilk sürüm ile son sürüm arasında bir fark gözlemlenmemiş. Yeterli: hangi repliklerin kaldığı işaretlenmiş. Güçlü: notta sözsüz sürümün ne öğrettiği açıkça yazılmış ve son sürüm bu öğrenmeyi gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Durak önünde Rıfat ilk kez babasından söz etti: «Babamın arabası da sabahları çalışmazdı. Yağmurda.» Kısa, kuru, bir şoförün cümlesi. Şükrü de kendi cümlesiyle cevap verdi: «Ben iterdim.» İki adamın sözleri birbirine benziyor ama aynı değil; her birinin kelimesi, uzunluğu ve ritmi ona ait. Bir karakterin sesini bu bileşenlerden kurmak ve sınamak sıradaki modülün işi; ilk dersin sorusu yalın: bir karakterin sesi nedir?