Söz dağarcığı ve meslek

Açılış

Bir hemşire, emekli olduktan sonra torunuyla parka gidiyor. Torun kaydıraktan düşüp dizini sıyırıyor. Hemşire diz çöküp bakıyor ve torununa değil, kendine söylüyor gibi: «Yüzeysel. Kanama yok. Kirli değil.» Sonra torununa dönüp gülümsüyor: «Bir şey yok, aslanım.»

İlk üç kelime bir hemşirenin kelimeleri. Otuz yıl boyunca hastane koridorlarında kurulmuş bir bakış, emeklilikte, bir parkta, bir çocuğun dizinde yeniden çalışıyor. Hemşire o kelimeleri seçmiyor; kelimeler onu seçiyor. Mesleği, eğitimi, yaşadığı yer bir insanın konuşmasına öyle sızar ki, insan bunun farkında bile olmaz.

Diyalog yazarı için bu sızıntı bir hazinedir. Bir karakterin söz dağarcığı onun nereden geldiğini, ne iş yaptığını, dünyaya hangi ölçülerle baktığını tek bir kelimeyle söyleyebilir. Bu ders mesleğin, eğitimin ve yerin kelimeye nasıl sızdığını ve bu sızıntının nasıl yazılacağını ele alıyor.

Tek fikir

Bir karakterin mesleği, eğitimi ve yaşadığı yer söz dağarcığına sızar. En güçlü sızıntı mesleğin dışındaki konularda olur: bir şoför sevgiyi mesafeyle, bir avukat korkuyu riskle anlatır.

Kavram

Söz dağarcığına sızan üç kaynak var.

Meslek. Her meslek dünyayı kendi birimleriyle ölçer. Bir şoför mesafeyi dakikayla, havayı yolun hâliyle, insanları bindikleri durakla tanır. Bir avukat her durumu bir risk, bir süre ve bir kanıt olarak görür. Bir aşçı zamanı pişirmeyle, kıvamı dokunuşla ölçer. Bu ölçüler meslek dışındaki hayata da taşınır.

Eğitim. Bir karakterin okuduğu okul, okuduğu kitaplar, girdiği sınavlar kelimesini biçimlendirir. Üniversite bitirmiş biri soyut kelimelere, hiç okula gitmemiş biri somut kelimelere yaslanabilir. Ama eğitim tek yönlü değildir; az okumuş bir insanın da zengin, kesin, renkli bir söz dağarcığı olabilir; yalnızca başka bir kaynaktan, hayattan, işten, sözlü gelenekten gelir.

Yer. Bir karakterin büyüdüğü ve yaşadığı yer kelimesine sızar: bir deniz kenarında büyüyen biri rüzgârı, dalgayı, balığı; bir dağ köyünde büyüyen biri yokuşu, karı, yaylayı bilir. Bu, bir ağızdan, bir aksandan farklıdır. Yer kelimelerin kendisinde değil, hangi şeylere ad verildiğinde duyulur.

Sızıntının sayfadaki biçimleri birkaç tanedir. En yaygını ölçü birimidir: karakter bir şeyi hangi birimle ölçüyor? İkincisi benzetmedir: karakter bir şeyi neye benzetiyor? Üçüncüsü dikkattir: karakter bir sahnede neyi fark ediyor, neyi görmüyor? Bir şoför bir eve girdiğinde kapının önündeki yokuşu, bir avukat imzasız bir kâğıdı, bir hemşire birinin rengini fark eder.

Sızıntı ile jargon farklı şeylerdir. Jargon, mesleğin teknik terimleridir: bir doktorun ilaç adları, bir avukatın madde numaraları, bir şoförün motor parçaları. Bunlar bir karaktere meslek görüntüsü verir ama ses vermez. Daha kötüsü, okuru dışarıda bırakır. Sızıntı ise mesleğin bakışıdır: terimler değil, mesleğin dünyaya bakma biçimi. Bir avukatın «madde 112» demesi jargondur; «Bunu yazılı al» demesi sızıntıdır.

Sızıntının en güçlü olduğu yer, mesleğin dışıdır. Bir şoför işini anlatırken yol kelimeleri kullanırsa bu doğal ve beklenendir. Ama bir şoför kızına sevgisini anlatırken yol kelimeleri kullanırsa, bu bir karakter anı olur. Seyirci adamın dünyayı başka türlü düşünemediğini, sevgiyi bile kendi bildiği tek dille söylediğini görür. Bu yüzden yazar, karakterin mesleğini en çok mesleğinin dışındaki sahnelerde duyurmalıdır.

Sızıntı karakterler arasında da bir ilişki kurar. İki karakter aynı meslekten geliyorsa, aynı ölçüleri paylaşır ve birbirini yarım kelimeyle anlar; bu, aralarında bir yakınlık kurar. Farklı mesleklerden geliyorlarsa, aynı şeyi farklı kelimelerle söyler ve bazen birbirini yanlış anlar. Bir şoför «yakın» dediğinde beş dakikayı, bir avukat «yakın» dediğinde bir haftayı kastedebilir. Bu küçük yanlış anlamalar, iki dünya arasındaki mesafeyi seyirciye bir açıklama gerektirmeden gösterir. Bir sahnede iki farklı meslek dili karşılaştığında, çatışma kelimelerin kendisinde başlar.

Son bir not: sızıntı ölçülü olmalıdır. Bir karakterin her cümlesine meslek kelimesi yerleştirilirse, karakter bir kalıba dönüşür. Yerinde duran tek bir meslek kelimesi, karakteri tanıtmaya çoğu zaman yeter.

Sahnede

Kalem Odası. Perşembe öğle. Ozan'ın annesinin ikinci tetkikinin sonucu bir hafta sonra çıkacak. Ozan sabahtan beri sessiz. Meral, Tarık ve Ozan öğle arasında kalemde.

İki sürüm

Son Sefer. Perşembe akşamı. Sevgi babasını arıyor. Kaan yine bir iş seyahatinde ve Sevgi yorgun; evliliğinin bir yokuşta olduğunu hissediyor ama babasına doğrudan söylemiyor. Şükrü bir şey sezdi.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Mesleğin, eğitimin ve yaşanan yerin kelimeleri bir karakterin söz dağarcığına sızar.
2. Sızıntı ölçü birimlerinde, benzetmelerde ve karakterin neyi fark ettiğinde duyulur.
3. Jargon ile sızıntı farklıdır: jargon terimlerdir, sızıntı mesleğin bakış biçimidir.
4. En güçlü sızıntı, mesleğin dışındaki konularda olur.
5. Sızıntı ölçülü olmalıdır; bir sahnede bir iki iyi yerleştirilmiş kelime yeterlidir.

Kendini sına

1. Ozan'ın annesi konuşulurken Meral'in kullandığı dil neden jargon değil?
2. Telefon sahnesinin ilk taslağında Şükrü'nün öğüdü neden onun sesini taşımıyor?
3. Yeniden yazımda «Uzun hat» iki şeyi birden nasıl tarif ediyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Meral hukuki terimler kullanmıyor; bir yazı işleri müdürünün bakışını kullanıyor: tarih, erteleme ihtimali, yazılı belge, asıl ve suret. Bunlar gündelik kelimeler ama hepsi mesleğinin dünyaya bakma biçiminden geliyor.
2. Çünkü genel bir öğüt kitabından çıkmış gibi: «Evlilik zordur», «Sevgi ve saygı olursa». Şükrü'nün mesleği, kırk yılı ve ölçüleri hiçbir yerde duyulmuyor; adı kapatılsa herhangi bir babanın sözleri olabilir.
3. Hem Kaan'ın Ankara'dan İzmir'e uzanan seyahatlerini, hem de evliliğin taşıdığı yükü. Şükrü bir şoförün kelimesiyle, bir evliliği bir hat gibi düşünüyor.

Sonraki derse köprü

Meral «Duruşma koymuyorum» dedi ve sustu; Tarık uzun uzun bir uygulamayı anlattı; Şükrü kısa kesti, sonra bir hatıraya uzun bir cümle ayırdı. Kelimenin yanında bir de cümlenin biçimi var: kim kısa kesiyor, kim uzun açıklıyor, kim yarım bırakıyor, kim soruyla cevap veriyor? Sıradaki ders karakterleri cümle biçiminden tanımayı ele alıyor.