Cümle biçimi

Açılış

Bir sınıfta öğretmen soruyor: «Ödevini neden getirmedin?» Dört öğrenci, dört cevap.

Biri: «Unuttum.» Bir kelime, bir nokta, bitti.

İkincisi: «Dün akşam annem hastalandı, ben de kardeşime baktım, sonra elektrikler kesildi, mum ışığında yazmaya çalıştım ama defter ıslandı çünkü pencere açıktı ve…»

Üçüncüsü: «Ben aslında… yani yapmıştım ama…»

Dördüncüsü: «Hangi ödev?»

Dört cevabın hiçbiri öğretmene aynı bilgiyi vermiyor, ama dördü de çok şey söylüyor. Ve öğretmen, cevapların içeriğini değil biçimini duyarak dört öğrenciyi tanıyor: kısa kesen, uzun açıklayan, yarım bırakan, soruyla karşılayan. Kelimeler değişse bile, bu dört biçim değişmez; her öğrenci her soruya kendi biçimiyle cevap verir.

Bir karakterin cümlelerinin biçimi, söz dağarcığı kadar sesini kurar. Bu ders dört temel cümle biçimini ve her birinin karakter hakkında ne söylediğini ele alıyor.

Tek fikir

Bir karakteri cümlelerinin biçiminden tanırız: kesip atan, uzatıp açıklayan, yarıda bırakan ya da soruyla karşılık veren biri mi? Biçim, karakterin dünyayla nasıl ilişki kurduğunu içerikten önce gösterir.

Kavram

Dört temel biçim var. Her karakterin bir baskın biçimi olur ve bu biçim karakterin dünyaya bakışından doğar.

Kısa kesen. Cümleleri kısa, tamamlanmış ve açıklamasızdır. «Unuttum.» «Yarın.» «Olmaz.» Kısa kesen karakter kendini açıklama ihtiyacı duymaz; ya güçlüdür ya kapalıdır ya da yorgundur. Kısa cümle bir duvar da olabilir, bir kesinlik de. Kısa kesen karakterin uzun bir cümle kurduğu an, onun en çok şey söylediği andır.

Uzun açıklayan. Cümleleri birbirine bağlanır, gerekçeler sıralanır, ayrıntılar birikir. «… sonra … çünkü … ve …» Uzun açıklayan karakter çoğu zaman kendini savunur ya da kaygılıdır; anlaşılmamaktan korkar. Bazen de yalnızca konuşmayı sever. Uzun cümle bir kalkan da olabilir: karakter konuştukça asıl konuya gelmeyi erteler.

Yarım bırakan. Cümleleri tamamlanmaz; üç noktayla söner ya da tireyle kopar. «Ben aslında…» «Yani şey…» Yarım bırakan karakter bir şeyi söylemekten çekinir, doğru kelimeyi bulamaz ya da karşıdakinin tepkisini bekler. Yarım cümle, karakteri kırılgan ve tereddütlü gösterir.

Soruyla karşılayan. Bir soruya bir soruyla cevap verir. «Hangi ödev?» «Neden soruyorsun?» «Sen ne düşünüyorsun?» Soruyla karşılayan karakter savunmadadır ya da kontrolü elinde tutmak ister. Bir soruya soruyla karşılık vermek, konuşmanın yönünü değiştirir ve cevap verme yükünü karşıdakine geri atar.

Bu dört biçimin yanında, Türkçenin kendine özgü bir aracı daha var: devrik cümle. Yüklemi cümlenin ortasına ya da başına almak, konuşma dilinin doğal bir özelliğidir ve bir karakterin konuşmasına bir sıcaklık, bir aciliyet, bir vurgu katar. «Gelmedi o.» «Gördüm ben onu.» Devrik cümleyi sık kullanan karakter, yazı dilinden uzak, gündelik ve canlı bir sesle konuşur. Hiç kullanmayan karakter ise biraz resmî, biraz mesafeli duyulur.

Cümle biçimi, karakter sesinin en kolay duyulan bileşenlerinden biridir, çünkü okur onu kelimeleri okumadan önce görür. Bir senaryo sayfasında kısa satırlar ile uzun paragraflar göze çarpar. Bu yüzden iki karakterin cümle biçimleri farklıysa, sayfa daha okunmadan iki ayrı insanın konuştuğunu gösterir.

Cümle biçimi bir sahnede iki karakter arasındaki ilişkiyi de gösterir. Kısa kesen biri ile uzun açıklayan biri karşı karşıya geldiğinde, uzun konuşan çoğu zaman aşağıda kalır: kendini anlatmak zorunda olan odur. Yarım bırakan biri ile soruyla karşılayan biri karşılaştığında, soru soran yarım bırakanı sıkıştırır ve her soruyla onu biraz daha açılmaya zorlar. Bu yüzden iki karakterin biçimlerini seçmek, aralarındaki güç ilişkisini de seçmek demektir.

Ama biçim mekanik olmamalıdır. Kısa kesen bir karakter her zaman kısa kesmez; duygusal bir anda biçimi kırılabilir ve bu kırılma, biçimin varlığı sayesinde fark edilir. Uzun açıklayan bir karakterin bir kez kısa konuşması da aynı etkiyi yaratır. Biçim bir kafes değil, bir çizgidir; ondan sapmak bir anlam taşır.

Sahnede

Son Sefer. Cuma akşamı. Durak kahvesi. Rıfat ile Şükrü'nün arasındaki buzlar çözülmeye başladı. Rıfat masaya oturuyor; karşısında Şükrü ve Kerem. Nazmi tezgâhta.

İki sürüm

Kalem Odası. Pazartesi sabahı. Ozan, Gülsüm Hanım'ın kiracısı için yapılan adres araştırmasının cevabını getiriyor. Tarık da orada. İlk taslakta üçü de aynı biçimde konuşuyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Cümle biçimi, içerikten bağımsız olarak karakterin konuşma tavrını gösterir.
2. Dört temel biçim: kısa kesen, uzun açıklayan, yarım bırakan, soruyla karşılayan.
3. Devrik cümle, Türkçede konuşmaya sıcaklık ve aciliyet katan bir biçimdir.
4. Cümle biçimi, sayfada okunmadan önce görünür ve karakterleri ayırt eder.
5. Biçim bir çizgidir; ondan sapmak bir anlam taşır.

Kendini sına

1. Kahve sahnesinde Rıfat'ın biçimi sahnenin sonunda nasıl değişiyor ve bu ne gösteriyor?
2. Tebligatın konuşulduğu ilk taslakta neden kimin konuştuğu anlaşılmıyor?
3. Yeniden yazımda Meral'in «Sen ara» repliğindeki kısalık neden bir duvar değil?

Yanıtlar

1. Sahne boyunca sorularla karşılıyor, sonunda dört kısa ve kesin cümle kuruyor: «Ayın ilk cumartesisi. Sabah. Bir tane. Gerisi benim.» Bu değişim, Rıfat'ın bir şey verdiğini ve aynı anda sınırını çizdiğini gösteriyor.
2. Çünkü üç karakter de aynı biçimde konuşuyor: tam, orta uzunlukta, düzgün cümleler. Adlar kapatılınca hangi cümlenin kime ait olduğu belli olmuyor.
3. Çünkü Ozan'a bir sorumluluk veriyor: Gülsüm Hanım'ı aramayı ona bırakıyor. Meral'in kısalığı burada bir kesme değil, bir güvenin dili.

Sonraki derse köprü

Kerem her cümlesine «şey» ve «yani» ile başladı; Tarık iki kez «tabii» dedi. Bazı kelimeler bir karakterin ağzında tekrar tekrar döner ve onu tanıtan bir işarete dönüşür. Ama tekrar bir yerde karakteri kurmaktan çıkar, bir tike dönüşür. O sınırı bulmak, sıradaki dersin konusu: sözlü alışkanlık.