Sözlü alışkanlık

Açılış

Bir mahallenin bakkalı, her müşteriyi aynı sözle uğurlar: «Hayırlı işler.» Sabah ekmek alan öğrenciye, akşam rakı alan emekliye, gece süt almaya gelen yeni babaya. Yıllarca. Mahalle bu sözü öyle tanır ki, bakkalın sesini duymadan, kapı zilini duyunca bile aklına gelir.

Bir gün bakkala, kocasını kaybetmiş bir kadın gelir. Cenazeden döndüğü gün, bir şişe su almak için. Bakkal parayı alır, poşeti uzatır ve bir an durur. «Hayırlı işler» demez. «Başın sağ olsun» da demez. Bir şey söylemez. Kadın kapıdan çıkarken arkasından bakar.

Mahalle o gün bakkalın sözünü söylemediğini fark eder. Ve bu sessizlik, bakkalın söyleyebileceği her başsağlığı sözünden daha çok şey anlatır. Bir alışkanlık ancak var olduğu için kırılabilir; ve kırıldığı an, karakterin içini en açık gösterdiği an olur.

Bu ders bir karakterin tekrarlanan sözünü, bu sözün karakteri nasıl kurduğunu ve hangi noktada bir tike dönüştüğünü ele alıyor.

Tek fikir

Tekrarlanan bir söz bir karakteri kurar; ama yalnızca bağlama göre anlam değiştirdiği sürece. Her yerde aynı biçimde çıkan bir söz tike dönüşür. Sözlü alışkanlığın en güçlü anı, kırıldığı ya da beklenmedik bir yerde başka bir anlam kazandığı andır.

Kavram

Bir karakterin sözlü alışkanlığı birkaç biçimde olabilir: bir selam ya da veda sözü, bir tepki kalıbı, bir atasözü, bir soru, bir ad. Bakkalın «Hayırlı işler»i, bir müdürün her konuşmaya başladığı «Saat?» sorusu, bir avukatın zor bir anda sorduğu «Çay söyleyelim mi?» Bu sözler karakterin ağzından tekrar tekrar çıkar ve seyirci bir süre sonra onları bekler.

Sözlü alışkanlık karakteri üç yoldan kurar.

Tanıtır. Seyirci sözü duyduğunda karakteri tanır. Adı söylenmeden, yüzü görülmeden, bir sözle.

Bir işlevi açığa çıkarır. Alışkanlık çoğu zaman bir ihtiyaçtan doğar. «Çay söyleyelim mi?» zor bir anda konuyu değiştirmenin, bir kaçışın yoludur. «Saat?» her şeyi kayda geçirme ihtiyacının. Alışkanlığın ne zaman çıktığını izleyen seyirci, karakterin neyden kaçtığını, neye tutunduğunu öğrenir.

Bir çizgi kurar. Alışkanlık bir kez kurulduktan sonra, ondan her sapma bir anlam taşır. Söz söylenmediğinde, başka bir biçimde söylendiğinde, başka birinin ağzından çıktığında, seyirci bir şeyin değiştiğini hisseder.

Alışkanlık ile tik arasındaki sınır nerede? Üç ölçü yardım eder.

Sıklık. Alışkanlık seyrek çıkar, belirli anlarda. Tik her repliğe bulaşır. Bir karakter her cümlesine «yani» ekliyorsa, bu bir dolgu ya da tiktir; bir karakter yalnızca zor bir soru karşısında «yani» diyorsa, bu bir alışkanlıktır.

Bağlam. Alışkanlık bağlama göre anlam değiştirir. Aynı «Hayırlı işler» bir sabah bir öğrenciye neşeyle, bir akşam yorgun bir emekliye şefkatle söylenir. Tik ise her yerde aynıdır; bağlam onu değiştirmez.

Gelişim. Alışkanlık hikâye boyunca bir yolculuk yapar. Önce kurulur, sonra beklenir, sonra bir kez kırılır ya da bir kez başka bir anlam kazanır. Tik ise hiç değişmez; baştaki gibi sonda da aynıdır.

Yazar için pratik kural şudur: bir sözlü alışkanlık kurduysan, onun bir kez kırılacağı ya da dönüşeceği anı da planla. O an, alışkanlığın neden kurulduğunun cevabıdır. Bakkalın «Hayırlı işler» demediği gün gibi.

Alışkanlığı kurarken ilk geçişin yerine dikkat etmek gerekir. Seyirci bir sözü ilk kez duyduğunda onun bir alışkanlık olduğunu bilmez; ikinci kez duyduğunda fark eder, üçüncüsünde bekler. Bu yüzden alışkanlığın kırılacağı sahneden önce sözün en az iki kez, birbirinden biraz uzak sahnelerde, aynı işlevle geçmesi gerekir. İki geçiş arasındaki mesafe de önemlidir: çok yakın olursa söz bir tekrar gibi okunur, çok uzak olursa seyirci ilkini unutur.

Bir de alışkanlığın el değiştirmesi var. Bir karakterin sözü başka bir karakterin ağzından çıktığında, ikisi arasında bir bağ kurulmuş demektir. Bir çırak ustasının sözünü kullanmaya başlar, bir çocuk babasının kalıbını tekrarlar, bir müdürün sözünü kâtip benimser. Bu el değiştirme, bir ilişkinin bir söz üzerinden görünür olmasıdır.

Sahnede

Kalem Odası. Salı öğleden sonra. Avukat Tuna Bey kaleme geliyor. Hâkim beyin onu bilirkişi komisyonuna önermekten vazgeçtiğini duymuş. Kimin söylediğini bilmiyor. Seyirci, Tuna Bey'in zor anlarda hep «Çay söyleyelim mi?» diye sorduğunu ve Meral'in bu soruyu her seferinde geri çevirdiğini biliyor.

İki sürüm

Son Sefer. Cuma akşamı. Yarın Kerem'in ilk cumartesi sabah seferi. Durak kahvesinde Nazmi ona öğüt veriyor. Nazmi'nin sözlü alışkanlığı atasözleri; Kerem ise onları bükmeyi sever.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Sözlü alışkanlık bir karakteri tanıtır, bir işlevi açığa çıkarır ve bir çizgi kurar.
2. Tik, bağlamdan bağımsız ve mekanik tekrardır; karakteri kurmaz, karikatüre çevirir.
3. Alışkanlığı tikten ayıran üç ölçü: sıklık, bağlam ve gelişim.
4. Alışkanlığın en güçlü anı kırıldığı, dönüştüğü ya da başka birinin ağzına geçtiği andır.
5. Bir alışkanlık, karşıdakinin cevabı değiştiğinde de yeni bir anlam kazanabilir.

Kendini sına

1. Komisyon haberinin ardından Tuna'nın bilinen sorusu neden bu kez başka bir anlam kazanıyor?
2. Kahve sahnesinin ilk taslağında Nazmi'nin atasözleri neden bir tik?
3. Yeniden yazımda «Yokuşta ikinci» sözünün Nazmi'nin ağzından çıkması ne anlama geliyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Meral'in cevabı değişiyor: ilk kez «Söyleyelim» diyor. Tuna'nın kaçış daveti hiçbir zaman kabul edilsin diye yapılmamıştı; kabul edilince Tuna kaçış yolunu kaybediyor ve Meral asıl soruyu sorabiliyor.
2. Çünkü her repliği bir atasözü ve hiçbiri bağlama göre anlam değiştirmiyor. Atasözleri mekanik olarak sıralanıyor, Kerem'in cevapları da aynı ritimde onay veriyor; alışkanlık hiçbir şey kurmuyor.
3. Şükrü'nün öğüdünün el değiştirdiğini ve Nazmi'nin ağzında bir atasözüne dönüştüğünü. Nazmi'nin «Artık öyle» cevabı, bir durağın kendi bilgeliğini nasıl kurduğunu gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Nazmi bilgeliğini Kazım'dan ve Şükrü'den aldı; Meral bir soruyu bir kalbin sağlığıyla sordu; Şükrü bir evliliği bir yokuşla anlattı. Her karakter dünyayı kendi hayatından seçtiği şeylerle ölçüyor: benzetmeleri ve örnekleri nereden geliyorsa, bakış açısı da oradan. Sıradaki ders bunu soruyor: bu karakter dünyayı neyle ölçüyor?