Dünyayı neyle ölçüyor?

Açılış

Üç kişiye aynı soruyu soruyorsunuz: «Bu yaz çok sıcak geçti, değil mi?»

Bir çiftçi: «Buğday erken sarardı. Su yetmedi. Geçen yıl bu zaman harman bitmişti.»

Bir anne: «Çocuklar gece uyuyamadı. Küçüğün sırtında isilik çıktı.»

Emekli bir öğretmen: «Seksen beşte de böyle olmuştu. O yaz okulları geç açtılar.»

Üç kişi aynı yazı yaşadı. Ama biri onu ekinle, biri çocuklarla, biri geçmişle ölçüyor. Hiçbiri sıcaklığı derece olarak söylemiyor. Her biri, dünyayı kendi hayatının en önemli şeyine göre tartıyor ve sıcaklık o şeye ne yaptıysa, o kadar sıcak.

Bir karakterin konuşmasında benzetmeleri, örnekleri, hatırladıkları ve karşılaştırdıkları, onun neyi önemsediğini gösterir. Bu ders, bir karakterin dünyayı neyle ölçtüğünü ve bu bakış açısının sese nasıl dönüştüğünü ele alıyor.

Tek fikir

Her insanın içinde bir terazi vardır ve kefesine hep aynı ağırlığı koyar: para, çocuklar, geçmiş, bir kayıp, bir inanç. Bir karakterin benzetmeleri ve örnekleri bu ölçüden gelir ve karakterin neyi önemsediğini, ne söylerse söylesin, ele verir.

Kavram

Meslek dilinin konuşmaya sızdığını gördük. Referans çerçevesi bundan daha derindir. Meslek bir karakterin ölçü birimlerini verir; referans çerçevesi ise neyin ölçülmeye değer olduğunu. Bir şoför mesafeyi dakikayla ölçer, ama bir şoförün neyi önemsediği başka bir şeydir: bir şoför her şeyi yolcularının güvenliğiyle, bir başkası kazancıyla, bir başkası yıllar önce kaybettiği bir yolcuyla tartabilir.

Referans çerçevesinin birkaç tanıdık biçimi var.

Para. Karakter her şeyin bir fiyatını bilir ya da sorar. «Bu ne kadar tuttu?» Bir düğünü, bir hastalığı, bir dostluğu bile maliyetiyle anlatır. Bu karakter ya yoksulluktan gelmiştir ya da güvenliği parada arıyordur.

Aile. Karakter her şeyi çocuklarına, eşine, anne babasına göre tartar. Bir haberi duyduğunda ilk sorusu «Bizimkileri etkiler mi?» olur. Bir yeri, bir zamanı, bir olayı aile hayatındaki bir anla anar: «Oğlum o yıl askerdeydi.»

Geçmiş. Karakter her şeyi eskiyle karşılaştırır. «Bizim zamanımızda…» «Seksenlerde…» Bu karakter ya geçmişe özlem duyar ya da şimdiyle barışamaz. Geçmişle ölçen karakter yaşlı olmak zorunda değildir; bir kaybın ardından genç biri de dünyayı «o günden önce» ve «o günden sonra» diye ikiye bölebilir.

Bir kayıp. Karakter her şeyi kaybettiği bir şeye ya da kişiye göre tartar. Ölmüş bir eş, bitmiş bir evlilik, kaçırılmış bir fırsat. Bu karakterin benzetmeleri ve hatırlamaları hep o kayba döner, bazen adını anmadan.

İnanç ya da ilke. Karakter her şeyi bir kurala, bir değere, bir inanca göre tartar: «Doğru olan bu», «Allah ne verdiyse», «Kanun böyle diyor».

Benzetme kaynağı, referans çerçevesinin sayfadaki izidir. Bir karakter bir şeyi neye benzetiyorsa, onun dünyasında en çok yer tutan şey odur. Annesini kaybetmiş biri bir sessizliği «evde annemin olmadığı akşamlar gibi» diye anlatır. Parayla ölçen biri bir ilişkiyi «zarar eden bir dükkân» diye. Bu benzetmeler süslü olmak zorunda değildir; en etkilileri gündelik, kısa ve karakterin dilindendir.

Referans çerçevesi bir karakterin hikâye içindeki yolculuğunu da gösterebilir. Hikâyenin başında her şeyi parayla ölçen bir karakter, sonunda bir dostlukla ölçmeye başlayabilir; her şeyi geçmişle karşılaştıran biri, bir gün ilk kez «yarın» diye başlayan bir cümle kurabilir. Bu kayma çoğu zaman tek bir benzetmede görünür ve seyirci, karakterin değiştiğini ona söylenmeden fark eder. Bu yüzden yazar, bir karakterin çerçevesini belirledikten sonra, o çerçevenin hikâyenin sonunda aynı kalıp kalmayacağını da düşünmelidir.

Referans çerçevesinin yazar için en büyük değeri, bir karakteri bir sahnede hiç söylemediği bir şeyle tanıtmasıdır. Bir kadın kocasını kaybettiğini hiç söylemeyebilir; ama her konuyu onun yaptığı bir şeyle karşılaştırması, seyirciye kaybın her şeyi nasıl renklendirdiğini gösterir. Referans çerçevesi bir karakterin alt metnini, en sade sözlerine bile taşır.

Sahnede

Son Sefer. Cumartesi sabahı, altı. Kerem'in ilk sabah seferi. Yağmur. Dolmuşta üç yolcu: Safiye abla, Neriman teyze ve işe giden genç bir hemşire, Burcu. Şükrü ön koltukta değil; Kerem bu seferi yalnız yapıyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Pazartesi öğleden sonra. Ozan, Gülsüm Hanım'ı arıyor; kiracının yeni adresinin bulunduğunu ve tebligatın oraya çıkacağını söyleyecek. Gülsüm Hanım'ın kocası Necdet Bey birkaç yıl önce ölmüş; ev onun emekli ikramiyesiyle alınmıştı.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Karakterler dünyayı hayatlarındaki en ağır şeyle tartar: para, aile, geçmiş, bir kayıp, bir inanç.
2. Referans çerçevesi meslekten daha derindir; neyin ölçülmeye değer olduğunu belirler.
3. Benzetme kaynağı, referans çerçevesinin sayfadaki en doğrudan izidir.
4. Referans çerçevesi bir karakteri hiç söylemediği bir şeyle tanıtır ve alt metni en sade sözlere taşır.
5. Çerçeve ölçülü kullanılmalıdır; her repliği aynı çerçeveye bağlayan karakter bir takıntıya dönüşür.

Kendini sına

1. Dolmuş sahnesinde Neriman'ın parayla ölçmesi neden bir kabalık değil?
2. Gülsüm Hanım'ın telefondaki ilk taslağında eksik olan nedir?
3. Yeniden yazımda kilit sorusu neden bir hukuk sorusu değil?

Yanıtlar

1. Çünkü bir ilgi biçimi. Neriman Kerem'in yakıtını ve taksitini soruyor, çünkü onun başarmasını istiyor; para onun dünyasının ekseni ve sevgisini de o eksenden gösteriyor.
2. Bir referans çerçevesi. Gülsüm sevinçli ve minnettar, ama hiçbir şeyi bir şeye göre tartmıyor; neyi kaybettiği ve davanın ona neden bu kadar önemli olduğu görünmüyor.
3. Çünkü kilidi rahmetli kocası Necdet takmıştı. Kiracının kilidi değiştirip değiştirmediğini sormak, kocasından kalan son izlerden birinin hâlâ yerinde olup olmadığını sormak; bir yas sorusu.

Sonraki derse köprü

Neriman yağmuru mazotla, Safiye oğluyla, Gülsüm kocasıyla ölçtü. Ama bir karakterin dünyaya bakışı bir de güldüğü şeyde görünür: kim kuru bir şakayla, kim alayla, kim kendiyle dalga geçerek, kim ağzını bozarak güler? Sıradaki ders, mizahın biçiminin karakterleri nasıl ayırdığını ele alıyor.