Mizah biçimi

Açılış

Bir otobüs bozuluyor, yolun ortasında. Yolcular iniyor, yağmur başlıyor. Dört kişi, dört şaka.

Yaşlı bir adam gökyüzüne bakıp, hiç gülümsemeden: «Güzel. Tam vaktinde.»

Takım elbiseli bir adam şoföre dönüp: «Bu aracın son bakımı hangi padişah döneminde yapılmıştı?»

Genç bir kız şemsiyesini açıyor, şemsiye ters dönüyor; kendine gülüyor: «Tabii. Benim şemsiyem. Başka ne bekliyordum.»

Bir inşaat işçisi tekerleğe bir tekme atıyor ve ağzından, otobüse, yağmura, belediyeye, hayata yönelik uzun bir söz dökülüyor; yolcuların yarısı gülüyor.

Dört kişinin de güldüğü şey aynı: bozulan otobüs ve yağmur. Ama güldürme biçimleri birbirine hiç benzemiyor. Biri yüzünü kıpırdatmadan, biri birini aşağılayarak, biri kendini küçülterek, biri ağzını bozarak güldürüyor. Ve her şaka, söyleyenin kim olduğunu bir cümlede anlatıyor.

Bir karakterin mizahı, sesinin en kişisel parçalarından biridir. Bu ders güldürmenin dört yolunu ve her yolun ardındaki insanı ele alıyor.

Tek fikir

Karakterler aynı şeye farklı biçimlerde güler ve güldürür: kuru, alaycı, kendini küçümseyen ya da ağzı bozuk. Mizahın biçimi karakteri ayırır; mizahın neye karşı kullanıldığı ise onun içini gösterir.

Kavram

Dört temel mizah biçimi, diyalogda en sık karşılaşılanlardır.

Kuru mizah. Karakter komik bir şeyi hiçbir duygu belirtisi göstermeden, düz bir sesle söyler. Gülmez, gülümsemez, şaka yaptığını belli etmez. Komiklik, söylenen ile söyleniş biçimi arasındaki uçurumdan doğar. Kuru mizahlı karakter çoğu zaman kontrollü, gözlemci ve duygularını gizleyen biridir. Mizahı bir mesafe aracıdır.

Alaycı mizah. Karakter başkasını hedef alır; onu küçük düşürmek, eleştirmek, haddini bildirmek için şaka yapar. Alay keskindir ve çoğu zaman bir statü hamlesidir. Alaycı karakter zeki ama çoğu zaman yaralı ya da güvensizdir; başkasını aşağı iterek kendini yukarıda tutar.

Kendini küçümseyen mizah. Karakter kendisiyle dalga geçer: beceriksizliğiyle, şanssızlığıyla, eksikleriyle. Bu mizah yakınlık kurar, karşıdakini rahatlatır, ama çoğu zaman bir savunmadır da: başkası söylemeden önce kendisi söyler. Kendini küçümseyen karakter ya alçakgönüllüdür ya da kırgındır.

Ağzı bozuk mizah. Karakter küfürle, argoyla, abartılı ve kaba sözlerle güldürür. Bu mizah bir öfkeyi boşaltır, bir samimiyet kurar ya da bir sınırı yıkar. Ağzı bozuk karakter çoğu zaman dürüst, sabırsız ve resmiyete karşıdır. Bu biçimi yazarken ölçü önemlidir: küfür bir ritim ve bir karakter aracıdır, bir şok değeri değil. Çoğu zaman ima edilen küfür, söylenen küfürden daha komiktir.

Bu dört biçimin yanında, mizahın işlevine bakmak gerekir: karakter neden şaka yapıyor? Bir korkuyu örtmek için mi, bir öfkeyi boşaltmak için mi, birine yakınlaşmak için mi, birini aşağılamak için mi? Aynı şaka biçimi farklı işlevlerle kullanılabilir. Kuru mizah bir sevginin de bir küçümsemenin de aracı olabilir. Bu yüzden mizahı yazarken yalnızca biçimi değil, şakanın kime ve neye karşı yapıldığını da bilmek gerekir.

Mizahın en ince kullanımı, karakterin acısını taşıdığı yerdir. Bir cenazede yapılan bir şaka, bir hastane koridorunda atılan bir espri, bir ayrılık anında söylenen kuru bir söz. Bu şakalar seyirciyi güldürür ve aynı anda karakterin ne kadar yaralı olduğunu gösterir. Mizah burada bir kalkandır ve seyirci kalkanın arkasındakini görür.

Son olarak, mizah biçimi de bir çizgidir. Kuru mizahlı bir karakterin bir anda gülmesi, alaycı bir karakterin bir anda kendini küçümsemesi, o karakterin bir şeyi kaybettiğini ya da bir şeyi bulduğunu gösterir. Ve iki farklı mizah biçimine sahip karakter karşı karşıya geldiğinde, sahne bir mizah düellosuna dönüşebilir: kuru olan alaycıyı söndürür, kendini küçümseyen ağzı bozuğu güldürür.

Sahnede

Son Sefer. Cumartesi öğle. Kerem ilk sabah seferini bitirdi; yağmurda, ikinci viteste, kazasız. Durak kahvesinde Rıfat, Şükrü ve Nazmi var. Kerem içeri giriyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Pazartesi sabahı. Tarık yeni bir şey getirmiş: kalemin kapısına asmak için bir dijital sıra numaratörü. Meral, Tuna Bey ve Ozan bakıyor. Yazar sahneyi ilk yazdığında herkese aynı türden espriler vermiş.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Mizah biçimi, karakterin neye, kime ve nasıl güldüğünü gösterir; karakter sesinin en kişisel parçalarından biridir.
2. Dört temel biçim: kuru, alaycı, kendini küçümseyen ve ağzı bozuk.
3. Mizahın işlevi, şakanın neye karşı yapıldığı, karakterin içini gösterir.
4. Mizah çoğu zaman bir kalkandır; seyirci kalkanın arkasındakini görür.
5. Şaka kendi gülüşünü yazmaz; tepki dinleyene bırakılır.

Kendini sına

1. Kahve sahnesinde Rıfat'ın ağzı bozuk mizahı neden bir yakınlık kuruyor?
2. Numaratör sahnesinin ilk taslağında «haha» neden bir sorun?
3. Yeniden yazımda Ozan'ın «Belki bir gün sıram gelir» şakası neyi taşıyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Rıfat Kerem'e takılıyor, onu artık durağın bir parçası saydığı için. Kendi ilk sabahını ve kırdığı tamponu anlatarak Kerem'le bir bağ kuruyor; sert sözleri bir kabul.
2. Çünkü şakanın komik olduğunu yazar okura söylüyor ve komikliği öldürüyor. Ayrıca üç karakterin de aynı türden şaka yapmasının işareti; duyulan yazarın esprisi.
3. Hem numaratöre hem de Ozan'ın kendi yerine bir göndermeyi: ilk aylarındaki bir kâtibin ve annesinin sonucunu bekleyen bir gencin beklemesini. Seyirci şakada Ozan'ın beklediği başka bir şeyi duyuyor.

Sonraki derse köprü

Kahvede ve kalemde her karakter kendi biçimiyle güldü, kendi biçimiyle konuştu. Bu sesler gerçekten ayrışıyor mu, yoksa biz karakterleri tanıdığımız için mi ayrışıyor sanıyoruz? Bunun için bir deney yeterli: karakter adlarını kapatıp repliklerin kime ait olduğunu birine tahmin ettirmek. Sıradaki ders isim kapatma testini ele alıyor.