Cevapsız replik

Açılış

Bir sınıf. Öğretmen derse giriyor ve «Günaydın» diyor. Otuz öğrenci her zamanki gibi bir ağızdan «Günaydın» demiyor. Hepsi susuyor. Öğretmen kapının eşiğinde duruyor. Bir şey olmuş; ne olduğunu bilmiyor ama olduğunu biliyor. O sessizlik, otuz kişinin ortak kararı. Öğretmen ya «Ne oldu?» diye soracak ya da bir şey olmamış gibi derse başlayacak. İkisi de bir hamle.

Bir cevap beklenen yerde cevap gelmemesi, sessizliğin en keskin biçimidir. Çünkü her soru, her selam, her özür kendi cevabının yerini açar. O yer boş kaldığında, boşluk görünür olur ve bir anlam taşır. Ve o boşluğun ardından gelen, soruyu soranın ne yaptığı, sahnenin ikinci hamlesidir.

Bu ders cevapsız repliği, cevapsız bırakılan ilk parçanın türünü ve soruyu soranın o sessizliğe verdiği karşılığı ele alıyor.

Tek fikir

Cevapsız kalan bir replik bir cevaptır. Ne tür bir sözün cevapsız kaldığı sessizliğe bir anlam verir; soruyu soranın bu sessizlikten sonra ne yaptığı ise sahnenin asıl hamlesidir.

Kavram

Bitişik çiftin ikinci parçası gelmediğinde bir boşluk doğar. Bu boşluğun nasıl doğduğu biliniyor: cevap hiç gelmez, yerine başka bir şey gelir ya da gecikir. Bu ders boşluğun kendisinden çok, boşluğun ne söylediğine ve ardından olanlara bakıyor.

Senaryo Akademisi'nin «Sessiz karakter eylemi» birimi cevap vermemeyi, bakmamak, beklemek, uzaklaşmak ve bir nesneyi düzeltmekle birlikte sessiz eylemler arasında sayar. Bu ders o eylemlerden birini, cevap vermemeyi, bir diyalog hamlesi olarak açıyor.

Cevapsız kalan sözün türü sessizliğe bir renk verir.

Cevapsız soru, en sık görülenidir. Anlamı soruya göre değişir. Bilgi sorusuna cevap gelmemesi bilmemek ya da söylememek olabilir. Bir hesap sorusuna cevap gelmemesi bir itiraf ya da bir meydan okuma olabilir.

Cevapsız selam, en serttir. Selam, ilişkinin en küçük teyididir; ona cevap vermemek, ilişkinin kendisini reddetmektir. Bu yüzden cevapsız selam, hiçbir şey söylemeden bir kopuşu ilan eder.

Cevapsız özür, en ağırdır. Özür dileyen kendini aşağıya koymuştur ve bir kabul ya da ret bekler. Cevap gelmemesi ne affetmektir ne reddetmek; özür dileyeni askıda bırakır.

Cevapsız teşekkür ya da iltifat, en incesidir. Bir teşekküre cevap vermemek, teşekkür edileni yok saymak ya da teşekkürün kendisini küçümsemek olabilir.

Cevapsız davet, en kırılgandır. Birini bir yere, bir işe, bir sofraya çağırmak bir kapı açmaktır. Kapıdan girilmemesi, çağıranı kapının önünde bırakır.

Boşluk ortaya çıktığında, soruyu soran bir şey yapmak zorundadır. Bu hamle, sahnede kimin ne hissettiğini en açık gösteren yerdir.

Tekrar etmek: konuşan sözünü yineler, belki daha yüksek sesle, belki daha yumuşak. Tekrar, ya sessizliği duymamazlıktan gelmektir ya da karşıdakini cevaba zorlamak.

Kendi cevabını vermek: konuşan sorusunu kendisi cevaplar. «Çay ister misin? İstersin. Koyayım.» Bu, sessizliğin anlamını görmezden gelmenin, ya da onu gördüğü için yumuşatmanın yolu olabilir.

Sözü küçültmek ya da geri almak: «Neyse, önemli değil.» Konuşan isteğinden vazgeçer. Bu, sessizliğin onu yaraladığını gösterir.

Konuyu değiştirmek: konuşan sessizliği hiç olmamış gibi kapatır ve başka bir şeye geçer.

Beklemek: konuşan hiçbir şey yapmaz; sessizliği sessizlikle karşılar. Bu, iki kişinin de neyin söylenmediğini bildiğini gösteren en güçlü karşılıktır.

Sayfada cevapsız repliği görünür kılmak bir yazım meselesidir. Okur bir cevabın gelmediğini fark etmelidir. Bunun için çoğu zaman üç yoldan biri kullanılır: cevap gelmesi gereken yere bir eylem satırı koymak, örneğin «Rıfat başını kaldırmıyor»; konuşanın bir sonraki repliğini boşluğa tepki olarak yazmak, örneğin bir tekrar; ya da bir üçüncü kişinin boşluğu fark etmesini göstermek. Cevapsızlığı hiç işaretlemeden bir sonraki konuya geçen bir sahne, okura bir boşluk değil bir yazım hatası gösterir.

Sahnede

Son Sefer. Pazar sabahı, durak kahvesi. Şükrü dün gece Kerem'e, Rıfat'ın babası Kadir'in o sabah kendi arabasında, ön koltukta olduğunu söyledi. Rıfat bunu bilmiyor. Rıfat her sabahki gibi ilk seferinden önce çayını içiyor. Şükrü içeri giriyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Cemil'in son haftası. Ozan, Cemil için bir veda yemeği yapılıp yapılmayacağını Meral'e soruyor. Meral, Cemil'e «Gitme» dediği günden beri bu konuda hiçbir şey söylemedi.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Cevapsız kalan bir replik bir cevaptır; boşluk görünür olur ve bir anlam taşır.
2. Karşılıksız kalan sözün türü, soru, selam, özür, teşekkür, davet, sessizliğe farklı anlamlar verir.
3. Boşluğu kapatma hamleleri, tekrar, kendi cevabını verme, küçültme, geri alma, konu değiştirme, bekleme, konuşanın ne hissettiğini gösterir.
4. Cevapsızlık sayfada bir eylem satırıyla, konuşanın tepkisiyle ya da bir tanığın fark etmesiyle görünür kılınmalıdır.
5. Sessizlik kırıldığında, ilk sorunun cevabı olarak değil, başka bir yerden kırılması daha güçlüdür.

Kendini sına

1. Kahve sahnesinde Şükrü'nün ikinci «Günaydın»ı neden ilkinden farklı?
2. Veda yemeği sorusunun ilk taslağında Meral'in uzun cevabı neden bir şey göstermiyor?
3. Yeniden yazımda Meral sonunda hangi noktada cevap veriyor ve bu neden önemli?

Yanıtlar

1. Çünkü Rıfat'ın adını taşımıyor; daha kısa ve daha alçak. Bu tekrar Rıfat'ı cevaba zorlamıyor, selamının cevapsız kaldığını kabul ediyor.
2. Çünkü soruya uzun bir bilgi cevabı veriyor: bilmiyorum, düşünmedim, belki, sevmez. Meral'in Cemil'in gidişini kaldıramadığı ve yemeğin ona ne ifade ettiği bu cevapta kayboluyor; sessizlik olmadığı için hiçbir şey görünmüyor.
3. Ozan geri çekilip konuyu Ramazan Efendi'ye taşıdığı anda. Meral ilk sorunun cevabını değil bir talimatı veriyor: yemeği istemediğini değil, kendisinin yapmak istediğini gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Kahvede Rıfat başını kaldırmadı; kalemde Meral bir dosyayı kapatıp başkasını açtı. İkisi de bir boşluğu sayfada bir eylemle doldurdu. Ama duraklamanın sayfada başka yazımları da var: «(ara)» yönergesi, üç nokta, yarım bırakılan cümle. Her biri oyuncuya başka bir şey söyler. Sıradaki ders duraklamayı yazmanın bu biçimlerini ayırt ediyor.