Duraklamayı yazmak

Açılış

Bir oyuncu, prova masasında aynı repliği üç farklı sayfada okuyor. İlk sayfada şöyle yazıyor: «Ben seni… hiç sevmedim.» İkincisinde: «Ben seni— hiç sevmedim.» Üçüncüsünde: «Ben seni (ara) hiç sevmedim.» Kelimeler aynı. Ama oyuncu üç sayfada üç farklı insan oynuyor.

İlkinde, üç nokta, cümle bir anlığına sönüyor; karakter bir şeyi bulmaya çalışıyor, sesi kısılıyor, sonra kendini topluyor. İkincisinde, uzun tire, cümle sert bir biçimde kopuyor; karakter söyleyeceği şeyi değiştiriyor ya da yutkunuyor. Üçüncüsünde, parantez içi bir ara, karakter durup bir şey tartıyor; belki karşısındakine bakıyor, belki bir karar veriyor. Üç işaret, üç ayrı sessizlik.

Senaryoda sessizlik de yazılır ve nasıl yazıldığı bir şey söyler. Bu ders duraklamanın sayfadaki farklı yazımlarını ve her birinin oyuncuya, yönetmene ve okura ne söylediğini ayırt ediyor.

Tek fikir

Duraklamanın her yazımı başka bir sessizlik anlatır. Üç nokta sönen, tire kopan, ara tartılan, eylem satırı dolu bir sessizliktir. Yazar duraklamayı yazarken yalnızca bir boşluk değil, o boşluğun niteliğini de seçer.

Kavram

Duraklamanın ne zaman yazılacağı, sayfaya hangi biçimde geçeceğinden önce gelen bir karardır: yalnızca bir şey gösterdiğinde, bir vazgeçişi, bir kararı, bir gecikmeyi. Bu ders ikinci kararı ele alıyor: hangi işaretle?

Beş temel yazım var.

Parantez içi ara. Karakterin adının altına, repliğin içine ya da başına «(ara)» yazılır. Türkçe senaryo pratiğinde «(ara)», «(duraklar)», «(bir süre)» gibi yönergeler kullanılır. Ara, kontrollü bir duraklamadır: karakter bir şeyi tartar, bir karar verir, karşısındakini izler. Arayı neyle dolduracağına oyuncu karar verir. Yazar yalnızca durmanın yerini işaretler. Bu, oyuncuya en çok özgürlük veren yazımdır.

Üç nokta. Cümlenin içinde ya da sonunda kullanılır: «Ben seni… bilmiyorum.» Üç nokta sönen bir sestir. Karakter sözünü bulamaz, bir düşünceye dalar, sesi kısılır. Cümlenin sonundaki üç nokta, cümlenin yarıda bırakıldığını ve kendiliğinden söndüğünü gösterir; kimse onu kesmemiştir. Üç nokta duygusal bir boşalmayı, bir tereddüdü, bir dalgınlığı taşır.

Uzun tire. Cümlenin içinde ya da sonunda: «Ben seni— hayır.» Tire sert bir kopuştur. Karakter cümlesini bilerek keser, düşündüğü şeyi değiştirir, ya da biri onun sözünü keser. Üç nokta sönerken tire kırılır. Bu fark oyuncu için çok önemlidir: biri nefesin azaldığı, öbürü nefesin tutulduğu yerdir.

Eylem satırı. İki replik arasına ya da bir repliğin ortasına bir davranış konur: «Kâğıdı katlıyor.» Eylem satırı dolu bir duraklamadır: sessizliğin içinde ne olduğunu yazar söyler. Oyuncuya daha az özgürlük verir ama okura daha çok bilgi. Bir duraklamanın içeriği sahnenin anlamı için kritikse, onu eylem satırıyla yazmak gerekir.

Replik bölme. Aynı karakterin repliği bir eylem satırıyla ikiye bölünür ve karakter sonra devam eder. Senaryo biçiminde ikinci parça çoğu zaman «(devam)» notuyla işaretlenir. Bu yazım, konuşmanın içinde bir şey olduğunu ama konuşanın aynı düşünceyi sürdürdüğünü gösterir.

Bir de daha uzun sessizlikler var. Bazı oyun ve senaryo yazarları kısa bir duraklama ile uzun bir sessizliği ayırır. Harold Pinter'ın oyunlarında «Pause» ve «Silence» yönergeleri ayrı ayrı kullanılır; ikincisi birincisinden daha uzun ve daha ağır bir boşluk demektir. Türkçede «(ara)» ile «(sessizlik)» ya da «(uzun bir sessizlik)» benzer bir ayrım kurar.

Duraklamayı yazmanın en büyük tehlikesi aşırılıktır. Her repliğe bir «(ara)», her cümleye bir üç nokta koyan sayfa kekeler. Oyuncu hiçbir duraklamaya güvenemez, çünkü hepsi aynı ağırlıktadır. Duraklama nadir olduğunda ağırdır. Bir sahnede bir ya da iki iyi yerleştirilmiş duraklama, on tane rastgele duraklamadan daha çok şey söyler. Ayrıca unutmamak gerekir: oyuncu ve kurgu da duraklama üretir. Yazarın sayfaya koyduğu duraklama, onların göremeyeceği, sahnenin anlamı için zorunlu bir duraklama olmalıdır.

Sahnede

Kalem Odası. Cuma öğle. Cemil Efendi'nin son günü. Kalemin masası toplanmış, üstünde Ramazan Efendi'nin demlediği çaydanlık, Ozan'ın aldığı pasta. Meral, Ozan, hâkim bey ve Cemil. Meral konuşma yapacak biri değil, ama hâkim bey ona bakıyor.

İki sürüm

Son Sefer. Pazartesi sabahı. Şükrü tansiyon fotoğrafını göndermiş, Sevgi arıyor. Sevgi, Hacer'le konuştuğunu ve Hacer'in hâlâ eski hikâyeyi anlattığını babasına söylemek istiyor; söyleyip söylememek arasında kararsız.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Duraklamanın her yazımı başka bir sessizlik anlatır.
2. Üç nokta sönen bir ses, uzun tire bir kopuş, parantez içi ara tartılan bir an, eylem satırı dolu bir sessizliktir.
3. Replik bölme, konuşmanın içinde bir şey olurken düşüncenin sürdüğünü gösterir.
4. Kısa duraklama ile uzun sessizlik ayrılabilir; ikincisi daha seyrek ve daha ağır kullanılır.
5. Duraklama nadir olduğunda ağırdır; her duraklamanın bir işi olmalıdır.

Kendini sına

1. Veda sahnesinde Meral'in «Cemil Efendi kapının yanından—» repliğindeki tire neden üç nokta değil?
2. Telefon sahnesinin ilk taslağı neden bir şey göstermiyor?
3. Yeniden yazımda Şükrü'nün son repliğinin başındaki tek «(ara)» ne iş görüyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Meral'in cümlesi sönmüyor, kırılıyor. Bir an kendini kaybetmek üzere ve sesini tutuyor; tire bu kopuşu gösteriyor. Üç nokta ise sesin kendiliğinden azaldığını anlatırdı.
2. Çünkü her replikte üç nokta ve ara var; bütün duraklamalar aynı ağırlıkta ve oyuncu hangisinin yük taşıdığını bilemiyor. Sevgi'nin söylemek istediği şey bu sessizlik yığınının içinde kayboluyor.
3. Şükrü'nün bir karar verdiğini gösteriyor: teşekkür mü edecek, bir şey mi söyleyecek? Sonra en kısa cümleyi seçiyor. Tek ara olduğu için o cümle sahnenin en ağır repliği oluyor.

Sonraki derse köprü

Telefonda Şükrü bir şey söylemedi; telefonu kulağından bir an uzaklaştırdı. O eylem satırı, bir repliğin söyleyebileceğinden fazlasını söyledi. Bazen bir repliği silip yerine tek bir davranış koymak sahneyi güçlendirir. Sıradaki ders, eylem satırının bir repliğin yerine geçtiği anları ele alıyor.