Eylem satırı replik yerine

Açılış

Bir adam, yıllar sonra çocukluğunun geçtiği eve dönüyor. Kapıyı yaşlı annesi açıyor. Senaryonun ilk taslağında anne şöyle diyor: «Oğlum, nihayet geldin. Seni ne kadar özledim, bilemezsin.» İkinci taslakta anne hiçbir şey demiyor. Oğlunun ceketinin yakasını düzeltiyor, tıpkı otuz yıl önce okula gönderirken yaptığı gibi. Sonra içeri giriyor ve kapıyı açık bırakıyor.

İkinci taslakta tek kelime yok, ama her şey var. Yaka düzeltmek, bir annenin yıllar boyu biriktirdiği özlemi, oğlunun hâlâ onun çocuğu olduğunu, otuz yılın hiç geçmemiş gibi olduğunu söylüyor. Açık bırakılan kapı ise bir davet. İlk taslaktaki iki cümle, ikinci taslaktaki iki hareketin yanında soluk kalıyor.

Diyalog yazarlarının en zor öğrendiği şeylerden biri, en iyi repliğin bazen hiç yazılmayan replik olduğudur. Sözün yerine bir hareket geçtiğinde, sahne çoğu zaman bundan kazançlı çıkar. Bu ders hangi repliğin silineceğini ve yerine nasıl bir davranış konacağını ele alıyor.

Tek fikir

Bazı replikler bir davranışla değiştirildiğinde daha çok şey söyler. Söz bir duyguyu adlandırır; davranış onu gösterir. Silinecek replik çoğu zaman sahnenin en önemli ve en açık konuşan repliğidir.

Kavram

Eylem arası, konuşmanın yanında duran bir davranıştır; repliklerin arasına girer, onlara bir duraksama verir. Bu ders başka bir şeye bakıyor: bir repliğin yerini tamamen alan davranışa.

Hangi replik silinmeli? Üç tür replik bu dönüşüm için iyi adaydır.

Birincisi, bir duyguyu adlandıran replik. «Seni özledim», «Çok üzgünüm», «Teşekkür ederim.» Bu replikler duygunun adını söyler ama duyguyu göstermez. Yerine konan bir davranış, aynı duyguyu adlandırmadan gösterir.

İkincisi, bir evet ya da hayır cevabı. «Kabul ediyor musun?» sorusuna «Evet» demek yerine karakter bir anahtarı uzatabilir, bir eli sıkabilir, bir sandalyeye oturabilir. Davranış, cevabın kendisi olur ve bir kelimeden daha ağır basar.

Üçüncüsü, sahnenin doruk repliği. Bir sahne bir an için kurulmuşsa, o anı bir sözle değil bir davranışla yaşatmak çoğu zaman daha güçlüdür. Seyirci sözü duyar, davranışı görür; ve gördüğüne daha çok inanır.

Yerine konan davranışın taşıması gereken nitelikler var.

Görünür ve çekilebilir olmalı. Davranış kameranın görebileceği bir şeydir: bir el, bir nesne, bir yürüyüş. «İçinden bir şey kopuyor» bir davranış değildir. «Bardağı masaya bırakıyor» bir davranıştır.

Karaktere özgü olmalı. Aynı duyguyu her karakter başka bir davranışla gösterir. Bir anne yaka düzeltir, bir usta tornavida uzatır, bir kâtip bir dosyayı kapatır. Karaktere özgü davranış, onu bir insan yapar; genel davranış, örneğin «sarılıyor» ya da «ağlıyor», çoğu zaman bir kalıba dönüşür.

Tek olmalı. Bir repliğin yerine birden çok davranış konursa, sahne bir pandomime dönüşür ve anlam dağılır. En güçlü yerine geçen eylem, tek bir hareketten ibarettir.

Bir geçmişi ya da bağlamı olmalı. Davranış seyircinin daha önce gördüğü bir şeye bağlandığında ağırlaşır. Yaka düzeltmek, anne ile oğul arasında bir geçmiş taşıdığı için güçlüdür. Rastgele bir davranış bir şey söylemez; bir geçmişi çağıran davranış çok şey söyler.

Her replik bir davranışa çevrilmemelidir. Bilgi taşıyan replikler, bir adresi, bir saati, bir planı aktaranlar, sözle kalmalıdır; onları bir harekete çevirmek seyirciyi bir bulmacayla baş başa bırakır. Bir sahnede birden çok replik davranışa dönüştürülürse sahne sessiz bir film gibi okunur ve her davranışın ağırlığı azalır. Bir de yazar ile yönetmen arasındaki sınır var: her bakışı ve her el hareketini sayfaya yazmak, oyuncuya ve yönetmene yer bırakmaz. Yerine geçen eylem, yalnızca sahnenin anlamı için zorunlu olan yerde yazılır.

Yazım açısından birkaç küçük kural iş görür. Eylem satırı kısa olmalı ve şimdiki zamanla yazılmalı. Karakterin iç hâlini değil yalnızca görünen hareketi anlatmalı. Ve kendi satırında durmalı; bir repliğin içine gömülürse gözden kaçar. Okur, bir cevabın beklendiği yerde bir hareketle karşılaştığını fark etmelidir.

Sahnede

Son Sefer. Pazartesi akşamı. Kerem akşam sekiz seferinde; Şükrü yine ön koltukta. Yolculardan Safiye abla biniyor. Şükrü direksiyonu bıraktığından beri onu görmedi.

İki sürüm

Kalem Odası. Cuma, veda yemeğinden sonra. Cemil Efendi son kez kalemden çıkıyor. Ozan kapıda. Cemil'in sandalye tamiri, ilk günden beri ikisinin arasındaki küçük bir bağ.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bazı replikler bir davranışla değiştirildiğinde daha çok şey söyler; söz bir duyguyu adlandırır, davranış gösterir.
2. Değiştirilmeye en uygun replikler duyguyu adlandıranlar, evet ya da hayır cevapları ve sahnenin doruk replikleridir.
3. Yerine geçen eylem görünür ve çekilebilir, karaktere özgü, tek ve mümkünse bir geçmişe bağlı olmalıdır.
4. Eylem satırı kısa, şimdiki zamanda ve kendi satırında yazılır; iç hâli değil görünen hareketi anlatır.
5. Okur, bir cevabın beklendiği yerde bir hareketle karşılaştığını fark etmelidir.

Kendini sına

1. Dolmuş sahnesinde Şükrü'nün parayı Kerem'in kutusuna koyması neden bir adım daha?
2. Tornavida sahnesinin ilk taslağında sorun nedir?
3. Yeniden yazımda Ozan'ın çekmeceyi kapatmaması hangi repliğin yerini alıyor?

Yanıtlar

1. Çünkü noterden önce Şükrü, para uzatan olursa onu Kerem'e göstereceğini söylemişti. Şimdi göstermiyor bile; bakmadan doğrudan Kerem'in kutusuna koyuyor. İşi bırakmasının bir adım daha ilerisi.
2. Cemil tornavidanın geçmişini, işlevini ve hatıra olduğunu sözle anlatıyor; Ozan da «Saklarım» diyerek duyguyu adlandırıyor. Nesnenin taşıyabileceği her şey sözle tükeniyor, seyirciye tamamlayacak bir şey kalmıyor.
3. «Sizi unutmayacağım» gibi bir repliğin. Açık kalan çekmece aynı şeyi daha sessiz ve daha uzun söylüyor.

Sonraki derse köprü

Dolmuşta Şükrü hiç konuşmadı; sahne onun yüzünde ve elinde oynandı. Konuşan Safiye'ydi, ama seyircinin gözü Şükrü'deydi. Bir sahnede konuşmayan karakterin tepkisi bazen konuşanın sözünden daha önemlidir. Sahnenin kimin yüzünde oynandığına karar vermek ve dinleyenin tepkisini sayfada görünür kılmak, sıradaki dersin konusu.