Dinleyenin yüzü

Açılış

Bir doktor bir hastaya sonuçlarını açıklıyor. Uzun bir açıklama: tahlil değerleri, tedavi seçenekleri, bir sonraki adım. Doktor konuşuyor ve konuşması önemli. Ama kamera hastanın yüzünde. Doktorun her cümlesi, hastanın yüzünde bir yere düşüyor. «Biraz yüksek» dendiğinde hasta başını sallıyor. «Bir tetkik daha yapalım» dendiğinde hastanın eli dizinin üstünde sıkılıyor. «Erken yakalandı» dendiğinde hasta ilk kez nefes veriyor.

Bu sahnede konuşan doktor, ama sahne hastanın. Seyirci doktorun söylediklerini hastanın yüzünden duyuyor. Her cümlenin ne anlama geldiğini, o cümlenin bir yüze nasıl düştüğünden öğreniyor.

Diyalog yazarları çoğu zaman konuşana bakar. Ama bir sahnenin anlamı çoğu zaman dinleyende tamamlanır. Söz söylenir, ama söz nereye düşüyorsa sahne oradadır. Bu ders konuşmayan karakterin tepkisini sayfada görünür kılmayı ve sahnenin kimin yüzünde oynanacağına karar vermeyi ele alıyor.

Tek fikir

Bir sahnenin anlamı çoğu zaman konuşanın sözünde değil, dinleyenin tepkisinde tamamlanır. Yazar, sahnenin kimin yüzünde oynanacağına karar verir ve o yüzün tepkilerini doğru anda, somut olarak yazar.

Kavram

Her sahnenin bir yüzü vardır, yazar onu seçmese bile. Seçilmediğinde sahne konuşanın yüzüne kayar ve dinleyen bir duvar olur. Seçildiğinde ise sahne başka bir boyut kazanır: seyirci aynı sözleri iki kez duyar, bir kez konuşanın ağzından, bir kez dinleyenin yüzünden.

Sahnenin yüzünü seçmenin ölçüsü basittir: bu sahnede kim bir şey öğreniyor, kim bir şey kaybediyor, kim değişiyor? Çoğu zaman bu kişi konuşan değil, dinleyendir. Bir haberi veren değil alan, bir itirafı yapan değil duyan, bir veda konuşmasını yapan değil dinleyen.

Tepki satırının iyi yazılması için dört şey gerekir.

Zamanlama. Tepki satırı, onu tetikleyen sözün hemen ardından gelmelidir. Hatta bazen bir repliğin ortasına girer: konuşan bir cümle söyler, dinleyen tepki verir, konuşan devam eder. Tepkinin hangi kelimeye düştüğü, seyircinin o kelimenin ağırlığını anlamasını sağlar.

Somutluk. «Yüzü değişiyor», «etkileniyor», «üzülüyor» birer tepki satırı değildir; oyuncuya ve okura hiçbir şey söylemez. Tepki somut bir şeyle yazılır: bakışını indirmek, bir eli durdurmak, bir yutkunma, bir gülümsemenin yarıda kalması, bir nesneyi bırakmak. Yüz ifadesini kelimelere dökmek zordur; bu yüzden tepki çoğu zaman yüzün yanındaki bir şeyle, ellerle, bir nesneyle, bir duruşla yazılır.

Ölçü. Her söze bir tepki yazılırsa sahne bir tepki listesine dönüşür ve konuşanın ritmi bozulur. Tepki satırları yalnızca sözün yük taşıdığı yerlere konur. Bir sahnede üç dört iyi yerleştirilmiş tepki, sahnenin yüzünü kurmaya yeter.

Gelişim. Dinleyenin tepkileri sahne boyunca bir yöne gider. İlk tepki küçük ve kontrollüdür; son tepki büyük ya da kararlıdır. Tepkilerin bu ilerleyişi, dinleyenin sahne içindeki yolculuğunu gösterir.

Dinleyenin üç temel tepki biçimi vardır. Tutmak: dinleyen bir şeyi duyar ama hiçbir şey göstermez; seyirci bu kontrolün bedelini hisseder. Sızdırmak: dinleyen kontrolünü bir anlığına kaybeder; küçük bir hareket, bir kaçırılan bakış. Dönmek: dinleyen bir karar verir ve bu karar görünür olur: bir nesneyi alır, ayağa kalkar, konuşanı keser. Bir sahnede bu üçü çoğu zaman bu sırayla gelir.

Sahnenin yüzünü sayfada kurmanın en basit yolu, sahnenin ilk eylem satırıdır. Okurun gözü ilk anılan karaktere gider; bu karakter oturuyorsa, bir şey yapıyorsa ve konuşan ona doğru geliyorsa, sahne onun sahnesi olarak açılır. İkinci yol, konuşanın uzun repliklerini bölmektir: bir replik iki ya da üç parçaya ayrıldığında aralarına giren tepki satırları, okurun dikkatini dinleyene taşır. Üçüncü yol, sahnenin son satırını dinleyene vermektir. Sahne bir eylemle ve bir yüzle biterse, seyirci sahneyi o yüzle birlikte terk eder.

Son bir not: sahnenin yüzü, sahne içinde değişebilir. Bir sahne bir karakterin yüzünde başlayıp bir başkasının yüzünde bitebilir. Bu geçiş genellikle sahnenin dönüm noktasıdır: seyircinin dikkatinin bir karakterden ötekine geçtiği an, sahnede gücün ya da duygunun el değiştirdiği andır.

Sahnede

Kalem Odası. Pazartesi sabahı. Cemil emekli oldu. Yeni mübaşir Tarık kaleme geliyor: genç, hevesli, konuşkan. Meral'in masasının önünde duruyor. Sahne Tarık'ın sözleriyle ilerliyor, ama Meral'in yüzünde oynanıyor.

İki sürüm

Son Sefer. Salı öğle. Hacer, Şükrü'ye bir tencere çorba getirmiş. Mutfakta, Sevgi'nin dün kendisini aradığını anlatıyor. Hacer, Sevgi'nin artık her şeyi bildiğinden habersiz; Şükrü ise Sevgi'nin bildiğini biliyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bir sahnenin anlamı çoğu zaman dinleyenin tepkisinde tamamlanır.
2. Sahnenin yüzü, en çok etkilenen karakterdir; yazar onu bilinçli seçer.
3. Tepki satırı doğru anda, somut olarak ve ölçülü yazılır; bir gelişim çizgisi izler.
4. Dinleyenin üç tepki biçimi: tutmak, sızdırmak, dönmek.
5. Sahnenin yüzü sahne içinde değişebilir; bu geçiş çoğu zaman bir dönüm noktasıdır.

Kendini sına

1. Yeni mübaşirin geldiği sabah Meral'in bakışının tornavidaya kayması hangi tepki biçimine giriyor?
2. Mutfak sahnesinin ilk taslağındaki «Şükrü duygulanıyor» neden işe yaramıyor?
3. Yeniden yazımda Şükrü'nün «Sağ ol. O gün için» repliği neden bir dönüş?

Yanıtlar

1. Sızdırmaya. «Koridorda bağırmaya gerek kalmaz» sözüyle Meral kontrolünü bir anlığına kaybediyor ve gözü Cemil'in bıraktığı tornavidaya gidiyor; seyirci tornavidanın hikâyesini bildiği için bakış her şeyi taşıyor.
2. Çünkü somut değil ve zamanlanmamış. Oyuncuya ve okura ne zaman, ne kadar ve nasıl bir tepki olduğunu söylemiyor; Şükrü'nün Sevgi'nin bildiğini bildiği gerçeği hiçbir yerde görünmüyor.
3. Çünkü Şükrü sahne boyunca tutuyor ve sızdırıyor, sonunda bir karar veriyor: Hacer'i geri çağırıp yirmi yıldır söylemediği teşekkürü ediyor. Hacer bu teşekkürü bir komşuluk için sanıyor; seyirci, telefonu çeviren ele söylendiğini biliyor.

Sonraki derse köprü

Hacer «Ben ne yaptım ki» dedi; Şükrü kapağı yavaşça kapattı. Söz ile el aynı şeyi söylemiyordu. Bir karakter «İyiyim» derken elinin ne yaptığı, sözün altındaki her şeyi açığa çıkarabilir. Söz ile davranışın çeliştiği yer, alt metnin en görünür olduğu yerdir; sıradaki ders bu çelişkiyi ele alıyor.