Konuyu değiştirmek

Açılış

Bir akşam yemeğinde bir anne, yetişkin kızına soruyor: «Ali'yle aranız nasıl?» Kızı tabağındaki pilava bakıyor. «Bu pilavı nasıl yapıyorsun, anne? Benimki hep lapa oluyor.» Masadaki herkes bir anlığına susuyor. Anne cevap veriyor: «Pirinci önce kavuracaksın.» Sonra bir şey eklemiyor. Kızın kocası Ali'yle arasının nasıl olduğunu artık masadaki herkes biliyor.

Kız bir kelime bile söylemeden sorunun cevabını verdi. Pilava geçmek, Ali'den kaçmaktı ve bu kaçış o kadar belirgindi ki, «İyi değil» demekten daha çok şey söyledi. Konu değiştirmek gündelik konuşmanın en sık başvurulan hamlelerinden biridir ve diyalog yazarının en kullanışlı araçlarından biri. Çünkü seyirci, konunun nerede değiştiğini neredeyse her zaman fark eder ve neden değiştiğini sorar.

Bu ders konu değiştirmenin üç işlevini ve seyircinin bu hamleyi nereden fark ettiğini ele alıyor.

Tek fikir

Konu değiştirmek, söylenmeyeni en net gösteren hamlelerden biridir. Karakter bir şeyden kaçarken, karşısındakine saldırırken ya da birini korurken konuyu değiştirir; seyirci değişimin yerinden ve zamanından ne saklandığını okur.

Kavram

Konu değiştirme, konuyu kapatmaktan farklıdır. Konuyu kapatan karakter bunu ilan eder: «Bunu konuşmayacağım.» Konu değiştiren karakter ise hiçbir şey ilan etmez; sanki öbür konu hiç açılmamış gibi yeni bir konuya geçer. Bu yüzden konu değiştirme daha sinsi, daha kibar ve çoğu zaman daha anlamlıdır.

Senaryo Akademisi'nde «Alt metin teknikleri» başlıklı birim, konu değiştirmeyi alt metnin araçları arasında sayar; başka bir konu üzerinden konuşmak, soruyu cevaplamamak, ima ve tekrarla birlikte. Bu ders bu tek aracı açıyor: konu ne için değiştirilir ve seyirci bunu nereden anlar?

Konu değiştirmenin üç temel işlevi var.

Kaçış. Karakter bir sorunun cevabından, bir itiraftan, bir yüzleşmeden kaçar. Pilava geçen kız bunu yapıyor. Kaçışın işareti, yeni konunun hemen her zaman güvenli ve sıradan olmasıdır: yemek, hava, iş, bir eşya. Karakter, eski konuyla hiçbir bağı olmayan bir yere sığınır.

Saldırı. Karakter konuyu karşısındakinin zayıf olduğu bir yere taşır. Kendisine bir hesap sorulduğunda, karşıdakinin bir eski hatasını açar. «Benim dün nerede olduğumu soruyorsun; sen geçen ay neredeydin?» Saldırı amaçlı konu değiştirme bir karşı hamledir ve statüyü tersine çevirmeye çalışır.

Koruma. Karakter konuyu bir üçüncü kişiyi ya da karşısındakini korumak için değiştirir. Bir masada bir kişinin hassas bir konuya girmekte olduğunu gören biri, sözü başka yere çeker. Ya da karşısındakinin duymaması gereken bir haberi ertelemek için konuyu değiştirir. Koruma amaçlı konu değiştirme genellikle en sevecen olanıdır ve seyircinin karakteri sevmesini sağlar.

Peki seyirci konunun değiştiğini nereden fark eder? Birkaç işaret var.

Kopukluk. Yeni konu, eski konuyla mantıksal olarak bağlantısızdır. Ali sorusundan pilava geçmenin hiçbir doğal yolu yoktur. Kopukluk ne kadar büyükse, kaçış o kadar belirgindir.

Zamanlama. Konu, baskının en yoğun olduğu anda değişir: bir sorunun hemen ardından, bir suçlamanın ortasında, bir ismin anılmasıyla. Rastgele bir anda değişen konu bir şey söylemez; baskı anında değişen konu çok şey söyler.

Aşırılık. Karakter yeni konuya gereğinden fazla ilgi gösterir. Pilavın tarifini sormak, bir an için çok önemli bir şeymiş gibi davranmak. Bu aşırı ilgi, eski konudan kaçmanın gerginliğini taşır.

Geri dönüş. Kaçılan konu bir süre sonra geri gelir. Karşıdaki onu yeniden açar ya da karakter kendi farkında olmadan ona döner. Bu geri dönüş, kaçışın başarısız olduğunu ve konunun hâlâ orada beklediğini gösterir.

Bir yazar için ince nokta şudur: konu değiştirme fark edilmeli ama yazarın değil, karakterin hamlesi olarak fark edilmelidir. Yazar bir sahneyi bitirmek ya da bir bilgiyi saklamak için konuyu değiştirirse, seyirci bunu bir yapı hilesi olarak görür. Karakter bir nedenle konuyu değiştirdiğinde ise seyirci o nedeni arar ve bulur. Bu yüzden her konu değiştirmenin arkasında bir susma nedeni durmalıdır: utanç, korku, nezaket, gurur ya da bir hesap.

En incelikli konu değiştirmeler, yeni konunun eski konuyla gizli bir bağ taşıdığı değiştirmelerdir. Karakter kaçtığı yerin yakınına sığınır. Bir babanın sağlığı sorulduğunda onun bahçesinden söz etmek gibi: bahçe güvenli bir konu, ama bahçeyi kimin sulayacağı sorusu, babanın sağlığına geri götürür.

Sahnede

Kalem Odası. Öğleden sonra. Avukat Tuna Bey bir dilekçe vermeye geliyor. Meral'in elinde, haftalar önce dosyanın arasına koyduğu katlanmış not kâğıdı var: Tuna Bey'in, Yılmaz dosyasının bilirkişisi Hüsnü Bey'le merdivende konuştuğunu ağzından kaçırdığı gün yazdığı not.

İki sürüm

Son Sefer. Çarşamba öğle. Hacer abla, Sevgi'nin bıraktığı börek tepsisini almaya Şükrü'nün kapısını çalıyor. Hacer, Sevgi gitmeden önceki gece mutfaktan gelen sesleri duymuş, ama ne konuşulduğunu bilmiyor. Merak ediyor; Şükrü konuşmak istemiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Konu değiştirme, sessizce yapılan ve neyin konuşulmadığını gösteren bir hamledir; konuyu kapatmaktan farklıdır.
2. Üç işlevi var: kaçış, saldırı ve koruma.
3. Seyirci konunun değiştiğini kopukluktan, zamanlamadan, aşırılıktan ve kaçılan konunun geri dönüşünden fark eder.
4. Konu değiştirme yazarın değil, karakterin hamlesi olarak okunmalıdır.
5. En incelikli değiştirmeler, yeni konunun eski konuyla gizli bir bağ taşıdığı değiştirmelerdir.

Kendini sına

1. Kalem Odası sahnesinde Tuna Bey'in Karakaya kararını açması hangi işlevi görüyor?
2. Hacer sahnesinin ilk taslağında «Neyse, hava bugün çok güzel» neden işe yaramıyor?
3. Yeniden yazımda Şükrü'nün Hacer'in kocasının tansiyonuna geçmesi neden bir kaçıştan fazlası?

Yanıtlar

1. Saldırı. Tuna Bey konuyu Meral'in zayıf yerine taşıyor: Karakaya kararındaki tarih hatasını kimse görmeden düzelttirdiğini hatırlatarak onun da kuralları esnettiğini ima ediyor ve statüyü tersine çevirmeye çalışıyor.
2. Çünkü kopuk ve sakar, bir karakter hamlesinden çok bir yazar hilesi gibi okunuyor. Yeni konu hiçbir şey taşımıyor ve «Neyse» kelimesi değişimi ilan ederek onu konuyu kapatmaya çeviriyor.
3. Çünkü Şükrü kaçtığı yerin tam yanına sığınıyor ve oradan bir cevap veriyor: «Ben de ölçüyorum artık. Her sabah.» Hacer pazartesi gecesinde ne konuşulduğunu öğrenmiyor, ama sonucunu öğreniyor.

Sonraki derse köprü

Şükrü, Hacer'in sorusunu bir tepsiyle karşıladı. Bir börek tepsisi, Sevgi'nin bıraktığı ve Hacer'in getirdiği: iki kişinin söyleyemediğini taşıyan bir nesne. Kombi, anahtar, eski bir fotoğraf; bazen bir nesne, iki insanın arasında sözün taşıyamadığını taşır. Sıradaki ders nesne üzerinden konuşmayı ele alıyor.