Neden söylemezler?

Açılış

Beş kişi, aynı cümleyi söyleyemiyor: «Paraya ihtiyacım var.»

Birincisi bir öğrenci; bunu annesine söyleyemiyor çünkü utanıyor. Annesi zaten iki işte çalışıyor. Telefonda yurttaki yemeklerin ne kadar güzel olduğunu anlatıyor ve sesindeki tuhaflığı annesi duyuyor. İkincisi bir esnaf; bunu bankacıya söyleyemiyor çünkü korkuyor. Söylerse krediyi vermezler. Bankacıya işlerin iyi gittiğini, yalnızca biraz «nakit akışı» sorunu olduğunu anlatıyor. Üçüncüsü bir misafir; ev sahibine söyleyemiyor çünkü nezaket bunu kaldırmaz. Yalnızca «Bu ay biraz sıkışığız» diyor ve konuyu değiştiriyor. Dördüncüsü yaşlı bir baba; oğluna söyleyemiyor çünkü gururlu. Oğluna, emekli maaşıyla ne kadar rahat yaşadığını anlatıyor. Beşincisi bir iş adamı; ortağına söyleyemiyor çünkü bunu bilmesi pazarlıktaki gücünü değiştirir. Ortağına, başka yatırımcılarla görüştüğünü söylüyor.

Beşinin de alt metni aynı: paraya ihtiyacım var. Ama beşinin de söylediği şey başka. Çünkü her biri başka bir nedenle susuyor ve neden, sözün hangi yoldan dolaşacağını belirliyor. Bu ders o nedenleri ve her birinin alt metne verdiği biçimi ele alıyor.

Tek fikir

Susmanın sebebi, söylenmeyenin hangi kılığa gireceğine karar verir. Utancın, korkunun, nezaketin, gururun ve güç hesabının susturduğu sözler farklı yollardan dolaşır; yazar nedeni bilmeden alt metni doğru yazamaz.

Kavram

Senaryo Akademisi'nin «Alt metnin kaynakları» birimi, bir karakteri dolaylı konuşmaya iten nedenleri sayar: söylenemeyen duygu, toplumsal nezaket, korku, sır, statü farkı, kendini kandırma, ilişki geçmişi, çatışan amaç, tehdit. Bu ders bu nedenlerin en sık beşini alıyor ve her birinin sayfada nasıl bir iz bıraktığına bakıyor.

Utanç. Karakter söylerse kendisi küçülecek. Utanç bir şeyi kendinden uzaklaştırır. Utanan karakter konuyu başkasına, genele, şakaya taşır; kendinden söz etmez. Utancın alt metni çoğu zaman aşırı ayrıntıyla belli olur: karakter önemsiz şeyleri uzun uzun anlatır, çünkü önemli olanın etrafında bir duvar örüyor. «Yurttaki yemekler çok güzel, salı günleri mantı var, perşembe…»

Korku. Karakter söylerse bir şey kaybedecek: bir iş, bir ilişki, bir şans. Korku zaman kazanmaya çalışır. Korkan karakter erteler, soruya soruyla cevap verir, tamamlanmamış cümleler kurar, karşıdakinin tepkisini yoklar. Korkunun alt metni çoğu zaman bir deneme balonuyla belli olur: «Diyelim ki biri şöyle bir şey yapsa…»

Nezaket. Karakter söylerse karşısındakini zor durumda bırakacak. Nezaket bir şeyi yumuşatır. Kibar karakter isteğini küçültür, dolaylı bir rica yapar, karşıdakine bir kaçış yolu bırakır. Nezaketin alt metni çoğu zaman bir sıkıştırılmış ipucuyla belli olur: «Bu ay biraz sıkışığız.» Karşıdaki anlarsa anlar; anlamazsa kimse utanmaz.

Gurur. Karakter söylerse kendi gözünde düşecek. Gurur bir şeyi tersine çevirir. Gururlu karakter ihtiyacının tam tersini gösterir: yalnızsa kalabalık, hastaysa sağlıklı, muhtaçsa cömert görünür. Gururun alt metni çoğu zaman bir aşırı reddediş ile belli olur: kimse sormadan «Benim hiçbir şeye ihtiyacım yok» der.

Güç hesabı. Karakter söylerse karşısındaki bir koz kazanacak. Güç hesabı bir şeyi zamanlar. Hesap yapan karakter bilgiyi en uygun ana saklar, karşıdakinin ne bildiğini yoklar, kendi zayıflığını başka bir güçle örter. Güç hesabının alt metni çoğu zaman bir sorgu ile belli olur: karakter cevap vermez, soru sorar.

Bu nedenler çoğu zaman tek başına çalışmaz. Bir karakter hem utanır hem korkar; hem nezaketten hem gururdan susar. Ama bir sahnede genellikle biri baskındır ve yazarın o baskın nedeni bilmesi gerekir. Çünkü aynı alt metin farklı nedenlerle tamamen farklı sahneler doğurur.

Senaryo biriminin listesindeki bir neden daha var ve özel bir dikkat ister: kendini kandırma. Karakter bir şeyi başkasından değil kendinden saklar. Bilmek istemediği bir şeyi bilmezden gelir. Bu durumda alt metin karakterin farkında olmadığı bir şeydir ve seyirci onu karakterden önce görür. Bu tür alt metin çok güçlüdür, ama seyirciye bunu görecek bilgiyi vermek daha da önemlidir.

Bir yazar için pratik soru şu: bu karakter bunu neden söylemiyor? Cevap «çünkü alt metin güzel olur» ise, yazar karakterin değil kendi zevkinin peşindedir. Cevap karakterin içinden gelmelidir: onun utancından, korkusundan, terbiyesinden, gururundan, hesabından.

Sahnede

Son Sefer. Ayın on dördü, akşam. Yarın ilk taksit yatacak: sekiz bin. Kerem'in kasasında altı bin dört yüz var. Kerem'in babası yıllarca borçlarını ödemeyen biriydi; Nazmi peşinat için Kerem'e doğrudan değil, Şükrü üzerinden para vermişti. Kerem Şükrü'nün kapısını çalıyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Sabah. Ozan'ın annesinin tahlil sonuçları geldi; doktor bir tetkik daha istemiş. Ozan bunu kalemde kimseye söylemedi. Ama sabahtan beri iki yanlış tarih yazdı ve Meral fark etti.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bir karakterin neden sustuğu, alt metnin hangi yoldan dolaşacağını belirler.
2. Utanç konuyu kendinden uzaklaştırır ve aşırı ayrıntıyla dolaşır.
3. Korku zaman kazanmaya çalışır ve deneme balonlarıyla yoklar; nezaket yumuşatır ve ipucu bırakır.
4. Gurur ihtiyacın tersini gösterir; güç hesabı bilgiyi zamanlar ve soru sorar.
5. Yazar susma nedenini karakterin içinden bulmalıdır; neden yoksa susma da olmamalıdır.

Kendini sına

1. Taksit sahnesinde Kerem'in baskın susma nedeni nedir ve sayfada hangi izleri bırakıyor?
2. Kalemde geçen ilk taslakta Ozan'ın sözlerinin altında neden hiçbir şey akmıyor?
3. Yeniden yazımda Ozan'ın «İyi. Yani doktor bir şey daha istedi, ama bir şey değil» repliği alt metni nasıl görünür kılıyor?

Yanıtlar

1. Utanç: babası borcunu ödemeyen biriydi ve Kerem onun gibi görünmekten utanıyor. İzleri kendinden uzak bir konuyla açılış (kurabiye), aşırı ayrıntı (on dört kişi, litresi on kuruş), gururla karışık bir çalışkanlık gösterisi ve taksit günüyle bankanın saatini soran bir deneme balonu.
2. Çünkü Ozan her şeyi söylüyor ve susması için hiçbir neden yok. Sonuçları, tetkiki, korkusunu ve ikilemini adıyla anlatıyor; dile gelmeyen hiçbir şey kalmıyor.
3. Kelimeler birbirini yalanlıyor: «iyi» ile «bir şey daha istedi» yan yana duramıyor. Ozan korkusunu küçültmeye çalışırken seyirci aradaki boşlukta o korkuyu duyuyor.

Sonraki derse köprü

Kerem bir kurabiye poşetiyle girdi ve mazottan söz etti; Ozan izin hesabını sordu. İkisi de söyleyemedikleri şeyin yanından konu değiştirerek geçti. Konu değiştirmek bazen bir kaçıştır, bazen bir saldırı, bazen bir koruma; seyirci de bunu çoğu zaman fark eder. Sıradaki ders bu hamleyi ve seyircinin onu neden fark ettiğini ele alıyor.