Nesne üzerinden konuşmak

Açılış

Bir adam, yıllar önce ayrıldığı kadının kapısını çalıyor. Kadın kapıyı açıyor, şaşırıyor. Adam bir şey söylemiyor, elindeki küçük bir kutuyu uzatıyor. İçinde bir saat var: kadının babasının saati. Ayrıldıkları gün adamın evinde kalmış. «Tamir ettirdim» diyor adam. «Çalışıyor artık.» Kadın saati alıyor. Kulağına götürüyor. Tıkırtıyı dinliyor. «Babam da hep böyle dinlerdi» diyor. Sonra kapıyı biraz daha açıyor.

Bu iki insan özür dilemedi, affetmedi, yıllardır neden aramadığını sormadı. Bir saat hakkında üç cümle kurdular. Ama o saat, yıllar içinde kırılan ve şimdi tamir edilen bir şeyin yerine geçti. «Tamir ettirdim» bir saat hakkında söylendi; ama söylenmek istenen başka bir şeydi.

İnsanlar söyleyemediklerini çoğu zaman nesnelere yükler. Bir hediyeyle özür diler, bir anahtarla güven gösterir, bir fotoğrafı ortadan kaldırarak bir ilişkiyi bitirir. Bu ders, bir nesnenin iki kişinin söyleyemediğini nasıl taşıdığını ve diyalog yazarının bu nesneyi nasıl kuracağını ele alıyor.

Tek fikir

Bir nesne, iki karakterin arasında sözün taşıyamadığını taşıyabilir. Karakterler nesne hakkında konuşurken ilişkileri hakkında konuşur; nesnenin geçmişi, el değiştirmesi ve durumu bu konuşmanın dilidir.

Kavram

Bir nesneyi yüklü yapan şey nedir? Herhangi bir eşya bir sahnede durabilir: bir bardak, bir sandalye, bir kalem. Ama yüklü bir nesne, karakterlerin hayatında bir yer tutar. Üç özelliği vardır.

Birincisi geçmiş. Nesne bir yerden gelir: birinden kalmıştır, bir günde alınmıştır, bir olaya tanıklık etmiştir. Babanın saati, annenin yüzüğü, ilk arabanın anahtarı. Geçmişi olan bir nesne, kendisiyle birlikte o geçmişi de sahneye taşır. Seyirci geçmişi bilmelidir; ya önceki bir sahnede görmüş ya da sahnenin içinde kısa bir sözle öğrenmiş olmalıdır.

İkincisi el değiştirmesi. Nesne bir elden ötekine geçer: verilir, alınır, geri çevrilir, bırakılır. Bu hareket, ilişkideki bir hareketin karşılığıdır. Bir nesneyi vermek bir şeyi teslim etmek, almak bir şeyi kabul etmek, geri çevirmek bir şeyi reddetmektir. Bir yazarın sorması gereken soru: bu nesne sahnenin sonunda kimin elinde kalıyor?

Üçüncüsü durumu. Nesnenin hâli bir şey söyler: kırık mı, tamir edilmiş mi, açılmamış mı, eskimiş mi, temizlenmiş mi? Tamir edilmiş bir saat, açılmamış bir ilaç kutusu, yıkanmış bir tepsi. Durum, ilişkinin durumunun bir aynasıdır.

Bir nesne üzerinden konuşmanın iki yolu var.

Birincisi doğrudan: karakterler nesneden söz eder. «Tamir ettirdim.» «Babam da hep böyle dinlerdi.» Konuşma nesnenin kendisi hakkındadır, ama her söz ilişkiye de dokunur. Bu yolda incelik, nesne hakkında söylenenlerin ilişki hakkında da doğru olmasıdır. «Çalışıyor artık» hem saat hem de yeniden bir araya gelme ihtimali için doğrudur.

İkincisi eylemle: karakterler nesneden pek söz etmez, onunla bir şey yapar. Bir fotoğrafı ters çevirir, bir anahtarı masaya bırakır, bir hediyeyi açmadan dolaba koyar. Bu yolda nesne bir eylem aracıdır ve eylem söylenmeyen sözün yerini alır.

Yüklü nesnenin bir tehlikesi var: sembolizm. Nesne çok açık bir anlam taşırsa, yazarın seyirciye «Bu bir semboldür» diye fısıldadığı hissedilir. Kırık bir aynanın kırık bir ilişkiyi, solmuş bir çiçeğin bitmiş bir aşkı göstermesi gibi. Bundan kaçınmanın yolu, nesneyi karakterlerin gerçek hayatından almaktır. Kombi, anahtar, ilaç kutusu, tepsi: bunlar sembol olmak için orada değildir; karakterler onları gerçekten kullanır. Anlam, kullanımın içinden çıkar.

Son olarak, yüklü nesne çoğu zaman tekrar eder. Bir sahnede ortaya çıkar, başka bir sahnede geri döner ve her dönüşte yükü artar. İlk sahnede sıradan bir anahtar, ikinci sahnede kayıp bir anahtar, üçüncü sahnede teslim edilen bir anahtar. Seyirci nesneyi hatırlar ve onu her gördüğünde biriken anlamı yeniden duyar.

Sahnede

Son Sefer. Perşembe akşamı. Kerem akşam sekiz seferinden dönüp dolmuşu garaja bırakmış. Şükrü garajda bekliyor. Elinde bir anahtar.

İki sürüm

Kalem Odası. Yılmaz kardeşlerin bir sonraki duruşmasından önceki sabah. Erol koridorda Nesrin'i bekliyor. Elinde bir gözlük kutusu var: babalarının gözlüğü, babanın odasındaki komodinden. Nesrin'in on bir yıl ilaçları aldığını öğrendikten sonra Erol bir şey söylemek istiyor ama söyleyemiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Yüklü nesne, iki karakter arasında sözün taşıyamadığını taşıyan bir eşyadır.
2. Nesneyi yüklü yapan üç özellik: geçmişi, el değiştirmesi ve durumu.
3. Nesne üzerinden iki yolla konuşulur: nesneden söz ederek ve nesneyle bir şey yaparak.
4. Sembolizmden kaçınmanın yolu, nesneyi karakterlerin gerçek hayatından almaktır.
5. Yüklü nesne tekrar ettikçe yükü artar; sahnenin sonunda kimin elinde kaldığı ilişki hakkında bir şey söyler.

Kendini sına

1. Garaj sahnesinde «Çıkmaz o. Kırk yıldır öyle» repliği hangi iki şey hakkında doğru?
2. Gözlük sahnesinin ilk taslağında gözlük neden yük taşımıyor?
3. Yeniden yazımda Nesrin'in gözlüğü geri vermesi ne anlama geliyor?

Yanıtlar

1. Anahtarlığın sıkı halkası hakkında ve Şükrü'nün kırk yıllık hattı hakkında. Anahtarlık anahtardan ayrılmadığı gibi, bu geçmiş de işin kendisinden ayrılmıyor; Kerem işi alırken onu da alıyor.
2. Çünkü Erol her şeyi sözle söylüyor: düşündüğünü, yanlış anladığını, kardeşinin hakkını, barışmak istediğini. Gözlüğün ne geçmişi ne durumu işleniyor; bir aksesuar olarak kalıyor.
3. Gözlüğün babanın odasında, komodinin üstünde kalmasını istiyor; yani evin ve o odanın bir parçası olmak istiyor. «Ben gelince görürüm» sözü, barışmayı ya da evi adıyla anmadan bir gelme sözü veriyor.

Sonraki derse köprü

Yılmaz kardeşler evin satılıp satılmayacağını hiç konuşmadı; bir gözlüğün yerini konuştular. Bazen iki insan asıl meselenin yerine küçük bir anlaşmazlık seçer ve onu, asıl meselenin ritminde yürütür: kimin gözlüğü saklayacağı, kimin tepsiyi getireceği, kimin hangi sandalyeye oturacağı. Sıradaki ders başka bir şey hakkında kavgayı ele alıyor.