Başka bir şey hakkında kavga

Açılış

Emekli bir çift, her akşam televizyonun sesi yüzünden tartışıyor. Kocası sesi açıyor; karısı kısıyor. Kocası bir daha açıyor; karısı kumandayı saklıyor. Bir akşam kocası televizyonun kendi düğmesinden sesi açıyor; karısı fişi çekiyor. Komşular bu çifti gülerek anlatır: televizyon yüzünden kırk yıllık evlilik.

Ama bir gün kızları gelip babasını doktora götürüyor ve doktor bir şey söylüyor: babanın kulakları artık iyi duymuyor. Kızı annesine bunu anlattığında annesi bir şey demiyor. O akşam kumandayı masaya, kocasının yanına bırakıyor. Kavga bitiyor.

Bu çift aylarca televizyon hakkında kavga etti. Ama asıl kavga başka bir şey hakkındaydı: kocanın yaşlanması, karının bunu görmek istememesi, bir şeylerin değiştiğini kabul etmenin zorluğu. Televizyon sesi, söylenemeyen bir korkunun ölçülebilir bir hâliydi. Ve kavganın ritmi, açmak, kısmak, saklamak, fişi çekmek, tam da o korkunun ritmiydi: biri bir şey kabul etmeye zorlandıkça öbürü daha sert direniyordu.

Bu ders, asıl meselenin yerine geçen küçük bir anlaşmazlığı seçmeyi ve onu asıl meseleyle aynı ritimde yürütmeyi öğretiyor.

Tek fikir

Bir vekil kavga, asıl meselenin yalnızca konusunu değil ritmini de taşımalıdır. Küçük anlaşmazlığın her hamlesi, büyük meselenin bir hamlesine karşılık geldiğinde seyirci asıl kavgayı adı hiç anılmadan izler.

Kavram

Bir kavganın görünür bir konusu ve gerçek bir konusu olabileceğini, ikisi arasındaki mesafenin köprü kelimelerle ve sızmalarla ayarlandığını biliyoruz. Vekil kavga bu fikrin bir adım ötesidir: yalnızca bir konu yerine başka bir konu konmaz, bir kavganın bütün yapısı başka bir konuya taşınır. Seyirci televizyon kavgasını izlerken asıl kavganın basamaklarını, geri çekilmelerini, zaferlerini ve yenilgilerini de izler.

Bir vekil kavga seçmenin dört ölçütü var.

Birincisi, ilişkiye ait olmalı. Vekil konu, iki karakterin gündelik hayatında gerçekten yer tutan bir şey olmalı: aynı evdeki bir televizyon, aynı işyerindeki bir pencere, aynı arabadaki bir radyo. Dışarıdan getirilmiş bir konu, seyirciye yazarın bir oyunu gibi görünür.

İkincisi, tekrarlanabilir olmalı. İyi bir vekil konu bir kez değil, her gün, her akşam, her karşılaşmada yeniden kavga edilebilecek bir şeydir. Tekrarlanabilirlik, vekil kavganın bir sahneden ötekine taşınmasına ve her seferinde biraz daha yüklenmesine izin verir.

Üçüncüsü, yapısal bir benzerlik taşımalı. Vekil kavgada kimin karar verdiği, kimin taviz verdiği, kimin neyi kontrol ettiği, asıl meseledeki aynı soruların bir karşılığı olmalı. Televizyon sesinde kontrol kumandadadır; yaşlanmada kontrol bedendedir. Bu benzerlik, seyircinin bağlantıyı kurmasını sağlar.

Dördüncüsü, küçük ama ciddi olmalı. Vekil konu dışarıdan bakınca gülünç görünecek kadar küçük, içeriden bakınca kavga edilecek kadar ciddi olmalı. Bu çelişki, vekil kavgaların hem komik hem acı olmasının kaynağıdır.

Ritim eşlemesi bu dersin asıl aracıdır. Yöntem şöyle işler. Önce asıl kavgayı kendi kelimeleriyle, sayfanın kenarına yaz: bir iddia, bir karşı iddia, bir geçmiş hatırlatması, bir tırmanma, bir geri çekilme, bir sonuç. Bu kavga sahnede hiç geçmeyecek; yalnızca yazarın elinde duracak. Sonra vekil kavganın her hamlesini bu basamaklardan birinin karşısına koy. Asıl kavgada biri ilk kez geri adım atıyorsa, vekil kavgada da biri ilk kez geri adım atmalıdır. Asıl kavgada bir eski yara açılıyorsa, vekil kavgada da bir eski olay hatırlanmalıdır.

Ritmi tutturmanın önemi şurada: seyirci vekil kavganın konusunu duyar ama asıl kavganın ritmini hisseder. Konu ile ritim arasındaki uyum, seyirciye asıl konuşulanın başka bir şey olduğunu sezdirir. Ritim tutmadığında, örneğin vekil kavga sertleşirken asıl mesele yumuşamalıyken, seyirci bir uyumsuzluk hisseder ve vekil kavga yalnızca kendi konusuyla kalır.

Vekil kavganın bir tehlikesi var: kendi mantığını büyütmek. Bazen küçük konu o kadar ilgi çekici olur ki sahne onun peşine düşer ve asıl mesele kaybolur. Bu bazen komedide istenir; ama dramatik bir sahnede, vekil kavga her zaman asıl meseleye bağlı kalmalıdır. Bunu sağlamanın yolu, ritim eşlemesine sadık kalmak ve sahnenin sonunu asıl meselenin sonuna bağlamaktır.

Sahnede

Son Sefer. Cuma akşamı. Kerem akşam sekiz seferini bitirmiş. Şükrü dolmuşu kırk yıl boyunca her gece garaja çekti. Kerem ise dolmuşu gece durak önünde bırakmak istiyor; sabah daha erken çıkmak için. Asıl mesele, dolmuşun artık kimin olduğu ve Şükrü'nün bunu bırakıp bırakamayacağı.

İki sürüm

Kalem Odası. Saat dört buçuk. Kalem dört buçukta evrak kabulünü kapatır. Tuna Bey dört otuz beşte bir dilekçeyle kapıda. Meral'in elinde hâlâ Tuna Bey'in bilirkişi Hüsnü Bey'le merdiven konuşmasını not ettiği kâğıt var. Asıl mesele, Meral'in Tuna Bey'e artık güvenmemesi.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Vekil kavga, asıl meselenin yerine küçük, gündelik bir anlaşmazlık üzerinden yürüyen kavgadır.
2. İyi bir vekil konu ilişkiye aittir, tekrarlanabilir, asıl meseleyle yapısal benzerlik taşır ve küçük ama ciddidir.
3. Ritim eşlemesi: asıl kavganın basamaklarını sayfanın kenarına yazıp vekil kavganın her hamlesini birinin karşısına koymak.
4. Seyirci vekil kavganın konusunu duyar, asıl kavganın ritmini hisseder.
5. Vekil kavga asıl meseleyle aynı yerde bitmeli, ama asıl meseleyi adlandırmamalıdır.

Kendini sına

1. Durak önü sahnesinde park yeri, asıl meseleyle hangi yapısal benzerliği taşıyor?
2. Kalem Odası'ndaki ilk taslağın vekil kavgası neden asıl meseleye dokunmuyor?
3. Yeniden yazımda Meral'in saati dört yirmi dokuz yazması asıl kavgada neye karşılık geliyor?

Yanıtlar

1. Dolmuşun gece nerede duracağına kim karar veriyorsa, dolmuşun ve işin sahibi odur. Park yeri tartışması, Şükrü'nün işi Kerem'e bırakıp bırakamayacağı sorusunun gündelik bir biçimi.
2. Çünkü ritmi yok: iki taraf aynı iki cümleyi dört kez tekrar ediyor ve kavga yerinde sayıyor. Hiçbir hamle asıl meselenin bir basamağına karşılık gelmiyor; seyirci yalnızca bir saat tartışması duyuyor.
3. Tuna'ya bir şans daha verilmesine. Meral kapıyı açıyor, ama hemen ardından itiraz süresini hatırlatarak bildiğini de gösteriyor: güveni geri vermedi, yalnızca bir kez daha gözünü üstünde tutuyor.

Sonraki derse köprü

Meral, Tuna'nın «Ne değişti?» sorusuna cevap vermedi; bir kâğıdı dosyaya itti ve sonra saatlerin değil kendilerinin değiştiğini söyledi. Eksik bir cevap, sorulmayan bir şeye verilen bir cevap, gereğinden fazla ayrıntı: konuşmanın beklenen kurallarını bilerek çiğnemek, dinleyene bir şey ima eder. Sıradaki ders bu çıkarımın nasıl işlediğini, bir dil felsefecisinin konuşma ilkeleri üzerinden ele alıyor.