Sahne amacı ve replik amacı

Açılış

Bir arkadaşından araba ödünç isteyeceksin. Kapısını çalıp «Arabanı ver» demezsin. Önce bir çay içersin. Onun yeni aldığı bir şeyi översin. Hafta sonu ne yapacağını sorarsın. Sonra, belki, kendi hafta sonu planından söz edersin: bir düğün, uzak bir kasaba, otobüsün olmadığı bir yol. Arabayı en sonda, belki hiç adını koymadan istersin.

Bu ziyaretin bir amacı var: arabayı almak. Ama ziyaret boyunca söylediğin cümlelerin hiçbiri tek başına «arabanı ver» demiyor. Her cümlenin kendi küçük işi var: arkadaşını yumuşatmak, onu iyi bir ruh hâline sokmak, hafta sonunun boş olduğunu öğrenmek, ona bir neden göstermek. Büyük istek, bu küçük isteklerin üst üste binmesiyle gerçekleşir.

Diyalog yazarı bu iki düzeyi ayırmayı öğrendiğinde sahneleri değişir. Bu ders bir sahnenin büyük isteği ile tek tek repliklerin küçük istekleri arasındaki ilişkiyi anlatıyor.

Tek fikir

Bir karakterin sahnede büyük bir isteği vardır, ama onu nadiren doğrudan ister. Her replik o isteğe giden yolda küçük bir istektir; sahneyi bu küçük isteklerin sırası yürütür.

Kavram

Senaryo Akademisi'nin «Diyalog amacı» birimi bir replikte sorulacak soruları sayıyor: karakter ne istiyor, dinleyenden ne yapmasını bekliyor, ne söyleyemiyor, hangi taktiği kullanıyor, konuşmanın sonunda güç kimde. Bu ders o soruları bir seviyenin başlangıcı olarak alıyor ve onları iki düzeye ayırıyor: sahnenin düzeyi ve tek bir repliğin düzeyi.

Sahne amacı genellikle tek bir cümleyle söylenebilir. Kerem, Şükrü'nün kendi ilk seferine binmesini istiyor. Ozan, Meral'in ilk tek başına yazdığı tutanağı onaylamasını istiyor. Sevgi, babasının hastaneye gitmesini istiyor. Bu isteklerin ortak bir özelliği var: hepsi öteki karakterin elinde. Karakter onları tek başına elde edemez. Bu yüzden konuşmak zorundadır.

Replik amacı sahne amacından küçüktür ve çoğu zaman ondan farklı görünür. Arkadaşından araba isteyen kişi «Bu ceketi nereden aldın?» diye sorduğunda, repliğin amacı ceket hakkında bilgi almak değil, arkadaşını memnun etmektir. Ama bu küçük amaç büyük amaca hizmet eder: memnun bir arkadaş bir isteği daha kolay kabul eder.

İki düzey arasındaki ilişkinin üç biçimi vardır.

Doğrudan ilişkide replik amacı ile sahne amacı aynıdır. Karakter istediğini doğrudan ister: «Arabanı ver.» Bu, ya çok yakın ilişkilerde, ya acil durumlarda, ya da karakterin artık başka bir yol denemediği anlarda görülür. Bir sahnede doğrudan istek çoğu zaman bir dönüm noktasıdır.

Dolaylı ilişkide replik amacı sahne amacına hizmet eder ama ondan farklıdır. Karakter önce bir zemin hazırlar: yumuşatır, güldürür, bir neden kurar. Gündelik hayattaki isteklerin çoğu böyle ilerler. Sahnelerin çoğu da.

Çatışan ilişkide replik amacı sahne amacına ters düşer. Karakter istediğini elde etmek isterken, o an başka bir şeye kapılır: karşısındakini kırmak, haklı çıkmak, gururunu korumak. Bir repliğin küçük isteği sahnenin büyük isteğini baltalar. Bu, sahnelerin en canlı anlarından biridir, çünkü karakter kendi isteğinin önüne geçer.

Bu ayrımın yazara bir yararı daha vardır. Bir sahne «sarkıyorsa», yani bir yerde durmuş gibi geliyorsa, sebebi çoğu zaman şudur: art arda gelen birkaç replik aynı küçük isteği taşıyordur. Karakter üç kez üst üste aynı şeyi yapıyordur, örneğin üç kez rica ediyordur. Her repliğin yanına küçük amacını yazmak, bu tekrarları hemen gösterir. Tekrar eden küçük amaç ya kesilir ya da değiştirilir.

Bir de sahne amacı ile yazarın amacını ayırmak gerekir. Karakter bir şey ister: bir izin, bir söz. Yazar ise sahneden başka bir şey ister: seyirciye bir bilgi vermek, iki karakter arasındaki ilişkiyi değiştirmek, bir sırrı açığa çıkarmak. Bu iki amaç birbirine karışırsa, karakter yazarın ağzıyla konuşmaya başlar. Seyirciye bilgi vermesi gereken karakter, bu bilgiyi kendi küçük isteğinin bir parçası olarak vermelidir. Karakter yazarın değil, kendi isteğinin peşindedir.

Son olarak öteki karakter. Bir sahnede yalnız bir karakterin amacı yoktur. Karşıdaki karakter de bir şey ister; çoğu zaman tam tersini. Kerem Şükrü'nün ilk seferine binmesini isterken, Şükrü kendi gururunu korumak, belki bir veda sahnesinden kaçmak ister. Sahne, iki karakterin küçük isteklerinin birbirine çarptığı yerde ilerler.

Sahnede

Kalem Odası. Akşamüstü. Ozan ilk kez bir duruşma tutanağını kendi başına yazdı. Meral Hanım'ın onu okumasını, daha doğrusu onaylamasını istiyor.

İki sürüm

Son Sefer. Noterden üç gün önce. Kerem garajda, Şükrü dolmuşun motoruna bakıyor. Kerem, plakayı aldıktan sonraki ilk seferinde Şükrü'nün de dolmuşa binmesini istiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Sahne amacı bir karakterin bir sahnenin tamamında istediği somut şeydir ve çoğu zaman öteki karakterin elindedir.
2. Replik amacı tek bir replikle karşıdakinde yaratılmak istenen küçük değişimdir.
3. İki amaç doğrudan, dolaylı ya da çatışan biçimde ilişkilenebilir; sahnelerin çoğu dolaylı ilerler.
4. Aynı küçük amacın üst üste gelmesi sahneyi durdurur; her repliğin yanına amacını yazmak bunu gösterir.
5. Karakter yazarın değil, kendi isteğinin peşindedir; karşıdaki karakterin de bir amacı vardır.

Kendini sına

1. Sahne amacı ile replik amacı arasındaki fark nedir?
2. Tutanak sahnesinde Ozan sahne amacını hiç doğrudan söylemeden nasıl ilerliyor?
3. Kerem'in ilk taslağı neden yerinde sayıyor, yeniden yazımda ne değişiyor?

Yanıtlar

1. Sahne amacı karakterin sahnenin tamamında elde etmek istediği büyük şeydir: bir izin, bir onay, bir söz. Replik amacı tek bir replikle karşıdakinde yaratılmak istenen küçük değişimdir: güldürmek, yumuşatmak, sınamak. Replik amaçları sahne amacına giden yolun basamaklarıdır.
2. Her repliğinde başka bir küçük istekle: önce okumasını rica ediyor, sonra tarihleri kontrol ettiğini söyleyerek eleştiriyi önceden savuşturuyor, sonra hâkim beyin bir şey demediğini söyleyerek bir başka otoriteden destek arıyor. Onayı hiç istemiyor ama sahne boyunca onun peşinde.
3. İlk taslakta Kerem'in bütün replikleri aynı küçük isteği, ricayı taşıyor ve Şükrü'nün cevabı da değişmiyor. Yeniden yazımda Kerem her replikte başka bir adım atıyor: zemin hazırlıyor, plan açıklıyor, bir neden sunuyor, bir şakayla asıl isteğini yerleştiriyor. Şükrü de kendi küçük isteğini, gururunu korumayı, sahnenin içinde değiştiriyor.

Sonraki derse köprü

Replik amacını adlandırmak için bir dile ihtiyacımız var. «Rica ediyor» yetmez; aynı rica yumuşatmak için de, utandırmak için de yapılabilir. Sıradaki ders bu dili kuruyor: karakter dinleyenden tam olarak ne istiyor ve bunu hangi fiille söyleyebiliriz?