Dinleyenden ne istiyor?

Açılış

Bir yönetmen oyuncusuna dönüp «Burada biraz daha kızgın ol» diyor. Oyuncu kızgın olmaya çalışıyor. Sesini yükseltiyor, kaşlarını çatıyor. Sahne bir türlü işlemiyor. Bir başka yönetmen aynı sahnede şunu söylüyor: «Bu cümleyle onu köşeye sıkıştır.» Oyuncu bu kez karşısındakine bakıyor, ona doğru bir adım atıyor, cümleyi ona yöneltiyor. Sahne bir anda canlanıyor.

İki not arasındaki fark küçük görünür ama her şeydir. İlki bir durum istiyor: kızgın ol. İkincisi bir eylem istiyor: onu sıkıştır. Durumu oynamak zordur ve çoğu zaman yapay durur. Eylemi oynamak ise doğaldır, çünkü insanlar gerçek hayatta duygularını değil, birbirlerine yaptıklarını oynar.

Bir önceki derste her repliğin küçük bir amacı olduğunu gördük. Bu ders o amacı adlandırmanın dilini kuruyor. Bu dil oyuncuların çalışma odasından gelir, ama yazar için de en kullanışlı araçlardan biridir.

Tek fikir

Replik amacı bir durumla değil, karşıdakine yönelen bir fiille adlandırılır: onu yatıştırmak, onu sıkıştırmak, onu utandırmak. Fiil ne kadar keskin olursa, replik o kadar keskin yazılır.

Kavram

Eylem fiilinin üç özelliği vardır.

İlki yönelimdir. Fiil karşıdakine yönelmelidir. «Kızmak», «üzülmek», «korkmak» birer durumdur; karakterin içinde olan bir şeyi söyler. «Onu korkutmak», «onu üzmek», «onu kızdırmak» ise karşıdakinde bir şey yaratmayı hedefler. Türkçede bunu sınamanın kolay bir yolu var: fiili «onu» ile kullanabiliyor musun? «Onu yatıştırmak» olur. «Onu kızgın olmak» olmaz.

İkincisi keskinliktir. Bazı fiiller çok geniştir: «onu ikna etmek», «ona anlatmak», «onunla konuşmak». Bunlar bir sahne amacını anlatabilir ama bir repliği yönlendiremez. Keskin fiiller daha dar ve daha somut bir şey ister: «onu yağlamak», «onu köşeye sıkıştırmak», «onu küçük düşürmek», «onun gururunu okşamak», «onu suçlu çıkarmak». Bir repliğin yanına keskin bir fiil yazıldığında, yazar o repliği nasıl kuracağını da bilir. «Onu yağlamak» bir iltifat ister. «Onu köşeye sıkıştırmak» bir soru ister, kaçış bırakmayan bir soru.

Üçüncüsü değişkenliktir. Bir karakter bir sahne boyunca aynı fiili kullanmaz. Önce onu yumuşatır, sonra sınar, sonra suçlar, sonra yatıştırır. Fiillerin değişmesi sahnenin nabzıdır. Aynı fiil üst üste geliyorsa sahne yerinde sayıyordur.

Yazarın bu dili nasıl kullanacağına gelince. Bir sahneyi yazdıktan sonra her repliğin yanına kısa bir fiil yazılır. Bu bir okuma alıştırmasıdır ve şaşırtıcı sonuçlar verir. Bazı repliklerin yanına hiçbir fiil yazılamaz: o replik karşıdakine hiçbir şey yapmıyordur, yalnız bilgi veriyordur. Bazı repliklerin yanına aynı fiil üç kez yazılır: karakter aynı şeyi üç kez deniyordur. Bazı repliklerin yanına yazılan fiil, repliğin söylediğiyle çelişir: karakter «seni seviyorum» diyordur ama yaptığı iş karşısındakini suçlamaktır. Bu çelişkiler bazen bir hatadır, bazen sahnenin en ilginç yeridir.

Bu fiillerin bir sözlüğünü tutmak işe yarar. Yazar kendi alışkanlıklarını fark eder: hep aynı birkaç fiile, «sorgulamak», «ikna etmek», «suçlamak», dönüyorsa, karakterleri de hep aynı birkaç şeyi yapıyordur. Türkçe bu konuda zengindir: kandırmak, oyalamak, yağlamak, iğnelemek, sınamak, kollamak, kışkırtmak, gözünü korkutmak, gönlünü almak, sırtını sıvazlamak, köşeye sıkıştırmak, ayağını kaydırmak. Her biri başka bir replik ister.

Bu dilin bir yararı da ortak olmasıdır. Yazar, yönetmen ve oyuncu bir sahne üzerine konuşurken çoğu zaman farklı dillerle konuşur. Yazar anlamdan, yönetmen görüntüden, oyuncu duygudan söz eder. Eylem fiili üçünün de anladığı bir dildir. Masa okumasında yazar «Bu replikte onu oyalıyor» dediğinde, oyuncu ne yapacağını bilir, yönetmen sahneyi nasıl kuracağını görür. Bir repliğin işlemediği yerde de en hızlı tartışma budur: bu replik ne yapıyor, ve yapması gereken başka bir şey mi?

Son bir uyarı. Eylem fiilleri bir yazarın çalışma aracıdır, sayfaya yazılmaz. Parantez içine «onu sıkıştırarak» yazmak, oyuncuya bir duyguyu dikte etmekle aynı hatadır. Fiil yazarın kafasında durur ve repliğin kendisini biçimlendirir. Doğru yazılmış bir replik, fiilini kendisi taşır.

Sahnede

Son Sefer. Salı akşamı. Sevgi İstanbul'dan Hacer ablayı arıyor. Babasının ilaçlarını içip içmediğinden emin değil.

İki sürüm

Kalem Odası. Tuna Bey, bilirkişisini değiştirttiği dosyanın yeni duruşma tarihini erkene aldırmak istiyor. Meral Hanım'dan yardım bekliyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Replik amacı bir durumla değil, karşıdakine yönelen bir eylem fiiliyle adlandırılır.
2. Yönelim sınavı: fiil «onu» ile kurulabiliyorsa karşıdakine yöneliyordur.
3. Keskin fiiller repliğin nasıl kurulacağını söyler; geniş fiiller söylemez.
4. Fiillerin sahne boyunca değişmesi sahnenin nabzıdır; aynı fiil üst üste geliyorsa sahne yerinde sayıyordur.
5. Eylem fiili yazarın aracıdır, parantez içine yazılmaz.

Kendini sına

1. Bir duygu ile bir eylem fiili arasındaki fark nedir? Birer örnek ver.
2. Telefon sahnesinde Sevgi'nin son repliğinin fiili nedir ve Hacer bu fiili nasıl tersine çeviriyor?
3. Tuna'nın ilk taslaktaki replikleri neden oyuncuya oynayacak bir şey bırakmıyor?

Yanıtlar

1. Duygu karakterin içindeki bir durumdur: kızgın olmak, üzülmek. Eylem fiili ise karşıdakine yönelir ve onda bir şey yaratmayı hedefler: onu kızdırmak, onu yatıştırmak. Birincisi «onu» ile kurulamaz, ikincisi kurulur.
2. Sevgi'nin son repliğinin fiili Hacer'i utandırmak: «Annem olsaydı karıştırırdı.» Hacer aynı silahı Sevgi'ye çeviriyor ve onu suçlu çıkarıyor: «Annen olsaydı sen de buradaydın.»
3. Çünkü replikler karşıdakine hiçbir şey yapmıyor; yalnız bir durumu bildiriyor ve her parantez bir duygu söylüyor. Oyuncu bu sayfadan yalnız birkaç yüz ifadesi oynayabilir. Yeniden yazımda her replik bir eylem yapıyor: yağlamak, sınamak, köşeye sıkıştırmak.

Sonraki derse köprü

Bir karakterin ne istediğini ve bunu karşıdakine nasıl yaptığını gördük. Ama istediğini almasını engelleyen nedir? Çoğu zaman bir dağ, bir kanun ya da bir rastlantı değil, tam karşısında oturan kişidir. Sıradaki ders bu fikri açıyor: engel karşıdaki kişidir.