Engel karşıdaki kişidir

Açılış

Bir kahramanın önünde aşılmaz bir dağ olduğunu düşün. Kar fırtınası, kapanmış bir yol, bozulmuş bir araba. Bunlar güçlü engellerdir ve bir filmin büyük anlarını kurabilir. Ama dağla konuşulmaz. Dağ ikna edilmez, kandırılmaz, utandırılmaz. Bir dağın karşısında diyalog yoktur.

Diyalog, bir insanın istediğini başka bir insandan alması gerektiğinde başlar. Karşıdaki kişi o şeyi elinde tutuyordur: bir izin, bir söz, bir bilgi, bir yardım. Ve vermek istemiyordur. Çünkü onun da bir isteği vardır, çoğu zaman ilkinin tam tersi.

Taslakların sık görülen bir zayıflığı burada başlar. Yazar, isteyen karakteri iyi tanır; onun ne istediğini, neden istediğini, nasıl isteyeceğini bilir. Ama karşıdaki karakteri yalnız bir «hayır» makinesi olarak yazar. Bu ders, karşıdaki karakteri bir duvar olmaktan çıkarıp kendi isteği olan bir insana dönüştürmeyi anlatıyor.

Tek fikir

Diyalog sahnesinde engel karşıdaki kişinin kendi isteğidir. O kişinin «evet» demekle kaybedeceği bir şey yoksa, sahne çatışma değil bir formalitedir.

Kavram

Bir diyalog sahnesinde iki istek vardır ve sahne bu iki isteğin çarpışmasıyla ilerler. Kerem plakayı almak ister; Sevgi babasının bir sözleşmeyle korunmasını. Ozan izin ister; Meral kalemin işlerinin aksamamasını. Sevgi babasının hastaneye gitmesini ister; Şükrü korkusuyla yüzleşmemeyi. Her sahnede ikinci istek, birincinin önündeki engeldir.

Karşı isteği güçlü kılan şey, karşıdaki kişinin «evet» dediğinde bir şey kaybedecek olmasıdır. Bu kayıp birkaç türden olabilir.

Bir çıkar kaybı: para, zaman, iş, rahatlık. Gülsüm Hanım'a kiracısının ne zaman çıkacağını söylemek, Meral için bir sorumluluk almak demektir; yanlış çıkarsa suçlanan o olur.

Bir gurur kaybı: haklı olmak, güçlü görünmek, yenilmemek. Şükrü'nün plakayı Kerem'e satmak istememesinin altında bir ayrılık acısı ve bir gurur yatar. Satmak, artık şoför olmadığını kabul etmektir.

Bir bilgi ya da sır kaybı: karşıdaki kişi bir şey biliyordur ve «evet» demek onu açığa çıkarabilir. Şükrü ilaçlarını içmiyor. Hastaneye gitmeyi kabul etmek, bunun ortaya çıkması demek.

Bir ilişki kaybı: «evet» demek bir başkasını kırabilir. Hacer'in Şükrü'nün çekmecelerine bakmayı reddetmesi, kırk yıllık bir komşuluğu korumaktır.

Duvar karakterin belirtileri tanıdıktır. «Hayır» der ama nedenini söylemez; ya da söylediği neden bir bahaneden ibarettir. Repliklerinin yanına bir eylem fiili yazmaya çalıştığında hep aynı fiil çıkar: reddetmek. İsteyen karakter taktik değiştirdikçe o değişmez. Sahnenin sonunda ya yıkılır ya da direnmeye devam eder, ama hiçbir şey öğrenmez, hiçbir şey kaybetmez.

Duvar karakteri canlandırmanın yolu basittir: ona bir istek vermek. Bu karakter bu sahnede ne istiyor? Yalnız «istemediği» şeyi değil, istediği şeyi. Sevgi'nin karşısındaki Hacer yalnız çekmecelere bakmak istemiyor değil; komşuluğunu korumak, Şükrü'nün gururunu kollamak istiyor. Bu istek ona bir ses verir.

Bu bakış sahnenin dengesini de değiştirir. İki istek de meşru olduğunda seyirci bir taraf tutmakta zorlanır. Kim haklı? Bu soru sahneyi canlı tutar. Yazarın bir tarafı açıkça haklı, ötekini açıkça haksız yazması, seyirciyi bir izleyiciden bir yargıca çevirir ve sahnenin gerilimini düşürür.

Engel olan karakter her zaman bir düşman değildir. Çoğu zaman sevilen, saygı duyulan, iyi niyetli biridir. En güçlü engeller, isteyen karakterin en çok değer verdiği insanlardan gelir. Bir babanın, bir dostun, bir ustanın «hayır»ı, bir yabancınınkinden çok daha ağırdır.

Son olarak, karşı isteği seyirciye nasıl göstereceğiz? Her zaman açıkça söyletmek gerekmez. Bir duraksama, bir kaçış, bir alıngan cevap, bir eylem, karşıdaki karakterin neyi koruduğunu gösterebilir. Ama yazarın onu bilmesi şarttır. Yazar bilmezse, karakter bir duvar olarak kalır.

Sahnede

Kalem Odası. Öğleden sonra. Gülsüm Hanım, kiracısının evden ne zaman çıkacağını öğrenmek için yine gelmiş.

İki sürüm

Son Sefer. Noterden bir gün önce. Kerem, Şükrü'den sabahçıların, yani hattın düzenli yolcularının, alışkanlıklarını öğrenmek istiyor: kim nerede iner, kim hangi saatte bekler, kime veresiye yapılır.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Diyalog sahnesinde engel, karşıdaki kişinin kendi isteğidir.
2. Karşı isteği güçlü kılan, «evet» dendiğinde kaybedilecek şeydir: bir çıkar, bir gurur, bir sır ya da bir ilişki.
3. Kendi isteği görünmeyen, yalnız reddeden karşı karakter bir duvar karakterdir ve sahneyi bir formaliteye çevirir.
4. En güçlü sahnelerde iki istek de meşrudur ve seyirci kolayca taraf tutamaz.

Kendini sına

1. Karşı istek nedir ve bir sahnede neden gereklidir?
2. Gülsüm Hanım sahnesinde Meral'in tarih vermemesinin altında hangi kayıp korkusu var?
3. Sabahçılar sahnesinin yeniden yazımında Şükrü'nün son repliği karşı isteğini nasıl açığa çıkarıyor?

Yanıtlar

1. Sahnede isteyen karakterin karşısındaki kişinin kendi amacıdır ve çoğu zaman ilk isteğin tam tersidir. Gereklidir, çünkü engeli o oluşturur; karşı istek olmadan karşıdaki karakter yalnız bir duvar olur ve sahne bir formaliteye döner.
2. Yanlış bir tarih verirse yirmi beş yıllık güvenilirliğini kaybetme korkusu. Kendisi söylüyor: bir ay derse ve üç ay sürerse Gülsüm ona gelecek. Bu bir çıkar kaybı, ama aynı zamanda bir dürüstlük meselesi.
3. «Bunu bilirsen sen de Şükrü olursun» bir şaka gibi duyuluyor ama bir itiraf: hattın bilgisini vermek kimliğini devretmek demek. Şükrü'nün korunmaya çalıştığı şey bir liste değil, kırk yıllık şoförlüğü.

Sonraki derse köprü

Karşıdaki kişi bir duvar değilse, isteyen karakter aynı kapıya aynı yoldan iki kez gitmez. Bir yol kapanınca başka bir yol dener: ricadan pazarlığa, pazarlıktan tehdide, tehditten bir hatıraya. Bu değişimin adı taktik değişimi ve o, bir diyalog sahnesinin nabzıdır.