Taktik değişimi

Açılış

Bir çocuk markette şeker istiyor. Önce güzel güzel ister: «Anne, alabilir miyim?» Annesi «Hayır» der. Çocuk bir neden bulur: «Ama ödevimi yaptım.» Yine hayır. Bir pazarlık önerir: «Sadece küçüğünü.» Hayır. Sesini yükseltir, ağlamaya başlar. Hayır. Sonunda sessizce yürür ve annesinin elini tutar. Belki annesi o zaman eğilip şekeri alır.

Bu çocuk beş dakikada bir diyalog yazarının bilmesi gereken her şeyi gösterdi. İstediği şey hiç değişmedi: şeker. Değişen, onu isteme yoluydu. Her «hayır» yeni bir yol denemesine sebep oldu. Rica, gerekçe, pazarlık, baskı, geri çekilme.

Diyalog sahnelerinin nabzı bu değişimlerde atar. Bir karakter istediğini aynı yoldan isteyip durursa sahne yerinde sayar. Her ret karşısında yeni bir kapı yoklarsa sahne ilerler. Bu ders taktiğin ne olduğunu, nasıl değiştiğini ve bir karakterin hangi taktiklere başvurduğunun onun hakkında ne söylediğini anlatıyor.

Tek fikir

Taktik, bir karakterin istediğini elde etmek için seçtiği yoldur. İstek aynı kalır, taktik değişir; sahnenin enerjisi her değişimde yenilenir.

Kavram

Senaryo Akademisi'nde «Diyalog amacı» başlıklı birim, bir karakter hakkında sorulacak sorular arasında şunları sayıyor: hangi taktiği kullanıyor ve başarısız olduğunda neyi değiştiriyor? Bu ders bu iki soruyu açıyor.

Taktikleri kabaca birkaç aileye ayırabiliriz. Bunlar bir liste değil, bir harita; her ailenin içinde sayısız ayrı yol var.

Yaklaşma taktikleri karşıdakini yumuşatarak ilerler: övmek, yakınlık kurmak, bir ortak geçmişi hatırlatmak, güldürmek. Bu taktikler ilişkiyi kullanır ve çoğu zaman bir sahnenin başında görülür.

Gerekçe taktikleri karşıdakinin aklına seslenir: bir neden göstermek, bir yarar anlatmak, bir sonucu hesaplamak. Bu taktikler karakteri makul gösterir ama soğuk da durabilir.

Pazarlık taktikleri bir karşılık önerir: bir şey vermek, bir şeyden vazgeçmek, isteği küçültmek. Pazarlık, karşıdakinin de bir şey istediğinin kabulüdür.

Baskı taktikleri karşıdakini zorlar: tehdit etmek, suçlamak, utandırmak, suçluluk duygusu uyandırmak, bir otoriteye başvurmak. Bu taktikler çoğu zaman işe yarar gibi görünür ama bir bedeli vardır: ilişkiye zarar verirler.

Geri çekilme taktikleri tersinden ilerler: vazgeçer gibi yapmak, sessiz kalmak, karşıdakine kararı bırakmak. Bazen en güçlü taktik, istemeyi bırakmaktır.

Taktik ne zaman değişir? En sık sebep, bir önceki taktiğin başarısız olmasıdır. Ama tek sebep bu değildir. Bir taktik kısmen başarılı olduğunda da karakter onu genişletmek için bir başka taktiğe geçebilir. Karşıdakinin beklenmedik bir tepkisi de taktiği değiştirir: bir kızgınlık, bir gözyaşı, bir sır. Ve bazen karakter kendi taktiğinden utanır ve geri adım atar.

Taktik değişiminin anı sahnenin en önemli anlarından biridir ve görünür kılınmalıdır. Bunun en kolay yolu konuşmanın bir anlığına durması ya da karakterin elinin bir şeye uzanmasıdır. Karakter bir şey dener, olmaz, bir an susar, sonra başka bir şey dener. O kısa sessizlik, karakterin içinde yeni bir hesabın yapıldığını gösterir. Oyuncu bu anları sever, çünkü oynayacak bir şey verir.

Taktiklerin sırası da bir anlam taşır. Çoğu sahnede taktikler yumuşaktan serte doğru ilerler: rica, gerekçe, pazarlık, baskı. Bu bir tırmanmadır ve sahneye bir gerilim eğrisi kazandırır. Ama sıra tersine de dönebilir. Bir karakter baskıyla başlar, bir duvara çarpar ve yumuşamak zorunda kalır. Bu ters sıra, karakterin bir şey öğrendiğini ya da bir şeyden vazgeçtiğini gösterir.

Son olarak taktik bir karakter bilgisidir. Bazı karakterler hiç tehdit etmez. Bazıları hiç rica etmez. Bazıları her şeyi bir şakayla ister. Bir karakterin hangi taktikleri kullandığı ve hangilerini asla kullanmadığı, onun kişiliğinin haritasıdır. Bir karakter sahnenin sonunda ilk kez kendi dağarcığının dışına çıkarsa, örneğin hiç yalvarmayan biri yalvarırsa, bu sahnenin dönüm noktası olur.

Sahnede

Son Sefer. Çarşamba akşamı. Sevgi İstanbul'dan babasını arıyor. Kardiyoloji randevusu ayın yirmisinde, ama Sevgi daha erken bir tarih bulmuş.

İki sürüm

Kalem Odası. Duruşma günü, koridor. Yılmaz kardeşler yine koridorun iki ucunda oturuyor. Cemil Efendi, ağabey Erol Yılmaz'ı ortadaki sandalyeye, kız kardeşinin yanına oturtmaya çalışıyor; hâkim bey ikisini birlikte çağıracak.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Taktik, bir karakterin istediğini elde etmek için o anda seçtiği yoldur; istek aynı kalır, taktik değişir.
2. Taktikler yaklaşma, gerekçe, pazarlık, baskı ve geri çekilme gibi ailelere ayrılır.
3. Taktik değişimi başarısızlıktan, kısmi başarıdan ya da karşıdakinin beklenmedik tepkisinden doğar ve görünür kılınmalıdır.
4. Taktiklerin sırası bir gerilim eğrisi kurar; çoğu zaman yumuşaktan serte, bazen tersine ilerler.
5. Bir karakterin taktik dağarcığı onun kişiliğidir; dağarcığın dışına çıktığı an bir dönüm noktasıdır.

Kendini sına

1. Bir karakter sahne boyunca hep aynı şeyi istiyorsa, onun replikleri nasıl olup da birbirinden farklılaşır?
2. Telefon sahnesinde Sevgi'nin hangi taktiği sonunda işe yarıyor ve neden?
3. Koridor sahnesinin yeniden yazımında Cemil'in son taktiği nedir?

Yanıtlar

1. İstenen şey, yani sahne amacı, sabit kalır; farklılaşan taktiktir. Taktik o şeyi elde etmek için o anda kullandığı yoldur ve bir yol kapandıkça değişir.
2. Geri çekilme: «Peki. Sen bilirsin.» Gerekçe taktikleri tükenmiş, annesinin hatırasıyla yaptığı baskı da Şükrü'yü kızdırmıştı. İstemeyi bırakıp kararı babasına bırakması ve telefonu kapatmadan beklemesi, Şükrü'nün «Pazartesi saat kaçta?» diye sormasını sağlıyor.
3. Bir resim çizip hemen geri çekilmek. Kız kardeşin koridorda yalnız yürüyüp arkasına bakacağı anı Erol'un gözünün önüne getiriyor, sonra «Sandalye orada» deyip kararı ona bırakıyor.

Sonraki derse köprü

Bir taktiğin başlayıp bittiği yer, bir sahnenin en küçük birimidir. Cemil'in ortak geçmişi hatırlattığı an bir birimdir, otoriteye başvurduğu an bir başka birim. Bu birimin bir adı var ve bir sahneyi bu birimlere bölmek, yazarın en kullanışlı araçlarından biridir. Sıradaki ders diyalog beat'ini ele alıyor.