Alt yazı ve dublaj

Açılış

Bir aile düğünü videosu yurt dışındaki akrabalara gönderilecek. Videoyu hazırlayan genç, konuşmaların altına İngilizce alt yazı ekliyor. Dede damada «Kızımı sana emanet ediyorum, oğlum» diyor. Genç alt yazıya ne yazacağını düşünüyor. «I entrust my daughter to you, my son» uzun ve tuhaf. «Take care of her, son» kısa ama «emanet» kelimesinin ağırlığını taşımıyor. «Oğlum» hitabı damada söylendiğinde bir kabul taşıyor; İngilizcede «son» o kabulü tam vermiyor. Sonunda genç bir karar veriyor ve bir şeyin kaybolduğunu biliyor.

Bir cümle bir dilden ötekine geçtiğinde her zaman bir şey kaybolur. Alt yazıda bu kayıp bir de yer ve zamanla sınırlanır: cümle ekranın altına sığmalı ve seyirci onu okuyacak kadar süre bulmalıdır.

Önceki derste sahnenin içinde birden fazla dilin konuşulduğunu gördük. Bu ders bütün bir filmin başka bir dile geçişine bakıyor. Senaryo yazarı alt yazıyı ve dublajı kendisi yapmaz; ama yazdığı diyaloğun bir gün başka bir dilde nasıl yaşayacağını bilmek, onu nasıl yazdığını değiştirebilir.

Tek fikir

Alt yazı ve dublaj diyaloğu sıkıştırır. Alt yazı satıra ve okuma süresine sığmak zorundadır; dublaj dudak hareketlerine. Bu sıkıştırmada en çok kaybolanlar espri, hitap ve kültüre bağlı ayrıntılardır. Kısa, somut ve vuruşu taşıyan replikler çeviride daha iyi yaşar.

Kavram

Alt yazı bir çeviriden fazlasıdır; bir sıkıştırmadır. Seyirci bir yandan görüntüyü izler, bir yandan okur. Bu yüzden alt yazı kısa olmalı ve konuşmanın süresine göre ayarlanmalıdır. Bir karakter hızlı ve uzun konuşursa, alt yazıcı her kelimeyi çeviremez; seçmek zorundadır. Neyin kalacağına, neyin gideceğine karar verir. Bu kararda ilk kaybolanlar dolgu kelimeleri, tekrarlar, yarım cümleler ve tereddütlerdir. Kerem'in «şey»leri, Tuna'nın «yani, tabii»leri; bunlar karakterin sesinin bir parçasıdır, ama alt yazıda çoğu zaman yer bulamaz.

Alt yazının bir de zamanlama sorunu vardır. Alt yazı, repliğin söylendiği anda ekranda belirir ve bir süre kalır. Bir karakterin vuruş kelimesi cümlenin sonunda geliyorsa ama alt yazı bütün cümleyi baştan gösteriyorsa, seyirci vuruşu karakter söylemeden önce okur ve kahkaha erken patlar ya da hiç patlamaz. Bu yüzden alt yazıcılar bazen bir repliği iki ayrı alt yazıya böler: kurulum önce, vuruş sonra. Yazarın kurduğu zamanlama, alt yazının bölünmesiyle korunur.

İkinci kayıp esprilerdir. Bir kelime oyunu başka bir dilde aynı oyunu kuramayabilir. Bir vuruş kelimesi, Türkçede cümlenin sonundayken, başka bir dilin söz diziminde ortaya kayabilir. On sekizinci modülde vuruş kelimesinin sona konmasını öğrendik; alt yazıcı da aynı kuralla çalışır, ama hedef dilin kurallarıyla.

Üçüncü kayıp hitaplardır. Türkçede «abi», «abla», «teyze», «hocam», «Bey», «Hanım» bir ilişkiyi, bir mesafeyi, bir saygıyı taşır. Birçok dilde bunların doğrudan karşılığı yoktur. Alt yazıcı ya hitabı siler ya da adla değiştirir; her iki durumda da ilişkinin bir katmanı kaybolur.

Dublaj başka bir sıkıştırma kurar. Burada okuma süresi yoktur, ama dudaklar vardır. Oyuncunun ağzı ekranda açılıp kapanır; dublaj sesi buna uymalıdır. Bir karakter kısa bir kelime söylüyorsa, dublaj da kısa olmalıdır. Dudaklar kapanıyorsa, dublajda da dudakları kapatan bir ses gelmelidir. Bu yüzden dublaj çevirmeni bazen anlamı biraz değiştirerek biçimi korur. Yakın çekimlerde bu daha zordur; uzak çekimlerde daha serbesttir.

Senaryo yazarı için bu bilginin pratik bir sonucu vardır. Kısa, somut ve tek bir vuruş taşıyan replikler çeviride daha iyi yaşar. Uzun, dolaylı ve kelime oyununa dayanan replikler daha çok kaybeder. Bu, her repliği çeviri için yazmak demek değildir; ama bir sahnenin en önemli repliği, mümkünse, çeviride de ayakta kalabilecek kadar sağlam olmalıdır.

Son olarak, bazı kayıplar telafi edilebilir. Alt yazıcı bir espriyi kaybettiği yerde başka bir yerde küçük bir espri ekleyebilir; bir hitabı kaybettiği yerde tonu başka bir kelimeyle verebilir. Bu telafi, çevirinin sadakatini satırda değil, sahnenin bütününde arar.

Sahnede

On sekizinci modülde Şükrü ile Sevgi'nin kombi telefonunu gördük. Diyelim ki bu sahne bir yabancı festivale gidecek ve İngilizce alt yazılanacak. Önce Türkçe replikler.

İki sürüm

Aynı vuruşun, çeviride yaşayamayacak biçimde yazılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Alt yazı ve dublaj diyaloğu sıkıştırır: alt yazı satıra ve okuma süresine, dublaj dudaklara.
2. Çeviride en çok dolgular, espriler ve hitaplar kaybolur.
3. Vuruş kelimesi hedef dilin söz diziminde yer değiştirebilir.
4. Kısa, somut ve bir duruma dayanan replikler çeviride daha iyi yaşar.
5. Kayıplar, satırda değil sahnenin bütününde telafi edilebilir.

Kendini sına

1. Sevgi'nin uzun övgüsünden alt yazıda ne düştü ve sahne neden bozulmadı?
2. Şükrü'nün vuruşu İngilizce alt yazıda nasıl değişti?
3. İlk taslaktaki espri neden çeviride çöker?

Yanıtlar

1. Tesisat, ısıtma, havalandırma listesi ve Sevgi'nin övgü coşkusu düştü. Sahne bozulmadı, çünkü kurulumun asıl parçası, «Az konuşur», kısa ve somut olduğu için korundu.
2. Türkçede «konuşmuyor» cümlenin sonundaydı; İngilizcede «talk» ortaya kaydı ve sona «either» geldi. Ama espri yaşadı, çünkü bir kelime oyununa değil, iki sessiz şeyin karşılaştırılmasına kurulmuştu.
3. Çünkü iki deyime yaslanıyor: «Az konuşan çok dinler» ve «ağzı var dili yok». Bu deyimlerin hedef dilde doğrudan karşılığı yoktur; alt yazıcı ya açıklar ya da başka bir şey uydurur. Replikler de iki satıra sığmayacak kadar uzun.

Sonraki derse köprü

Şükrü'nün repliği İngilizceye geçerken bir şey kaybetti ve bir şeyi korudu. Bir sonraki ders ters yöne bakıyor: yabancı bir metni Türkçeye taşımak ve karakterlere çeviri kokmayan, gerçekten Türkçe bir ses bulmak.