Kuşak dili ve argo

Açılış

On beş yıl önce çekilmiş bir gençlik filmini yeniden izle. Bir sahnede genç karakterler o yılların en güncel sözleriyle konuşuyor. O zaman çok doğal duyulan cümleler şimdi bir zaman kapsülü gibi. Sen gülüyorsun, ama film o sahnede gülmeni istememişti.

Bir de tersini düşün. Yazar gençleri yazarken kendi gençliğinin sözlerini kullanmış. Sahnede on yedi yaşında bir karakter, yazarın otuz yıl önce duyduğu kelimelerle konuşuyor. Gerçek on yedi yaşındakiler bunu izlediğinde hemen anlıyor: bu bizim dilimiz değil.

Kuşak dili ve argo diyalog yazarının en çok yanıldığı alanlardan biridir. Ya fazla günceldir ve çabucak eskir, ya da yazarın kendi kuşağına aittir ve yanlış duyulur. Bu ders bir karakteri yaşına oturtmanın daha sağlam yollarını arıyor.

Tek fikir

Bir kuşağı kelimeden çok tavır, ritim ve göndermeler kurar. Güncel argo bir karakteri yaşına oturtur ama senaryoyu da tarih düşürür; bilerek ve ölçüyle kullanılır.

Kavram

Argo bir aidiyet işaretidir. Bir grubun argosunu bilen o gruba aittir, bilmeyen yabancıdır. Bu yüzden argo diyalogda güçlü bir araçtır: iki karakterin aynı argoyu paylaşması onları birbirine bağlar, üçüncü bir karakterin bu argoyu anlamaması onu dışarıda bırakır.

Ama argonun iki ayrı türü vardır ve ömürleri çok farklıdır.

Kuşak argosu hızlı eskir. Bir kuşağın gençlerinin kullandığı sözler birkaç yıl içinde değişir. Bugün yeni olan bir kelime iki yıl sonra eskimiş, beş yıl sonra komik olabilir. Senaryo yazımından çekime, çekimden yayına kadar geçen süre düşünülürse, yazarın bugün duyduğu en taze söz izleyiciye ulaştığında çoktan eskimiş olabilir.

Meslek ve çevre argosu ise daha uzun yaşar. Şoförlerin, garsonların, avukatların, askerlerin, hastane çalışanlarının kendi sözleri vardır. Bu sözler bir işin içinden doğar ve iş sürdükçe sürer. Bir karakteri mesleğinin argosuyla konuşturmak, onu yaşından bağımsız olarak dünyasına oturtur.

Argonun dışlama gücü bir sahnenin yapısını kurabilir. İki karakter aralarında kendi argolarıyla konuşmaya başladığında, odadaki üçüncü kişi bir anda dışarıda kalır. Bir adliye kaleminde iki memur kendi kısaltmalarıyla konuşur ve karşılarında bekleyen vatandaş hiçbir şey anlamaz. Bir grup genç kendi sözleriyle güler ve aralarına katılmak isteyen yaşlıca biri yalnız kalır. Bu dışlama bazen bilinçlidir, bir güç gösterisidir. Bazen de bilinçsizdir ve dışarıda kalan kişinin yüzündeki ifade sahnenin asıl konusu olur. Yazar argoyu bu yüzden yalnız bir renk olarak değil, bir kapı olarak da kullanabilir: kimin içeride, kimin dışarıda kaldığını gösteren bir kapı.

Kuşak dilini yalnız kelimelerle kurmaya çalışmak bu yüzden risklidir. Daha sağlam araçlar vardır.

İlki göndermelerdir. Bir kuşağı, kullandığı kelimeden çok, dünyayı neyle ölçtüğü kurar. Bir karakterin hangi teknolojiyi doğal saydığı, hangi olayı hatırladığı, hangi şeyi eski bulduğu, onun yaşını kelimelerden daha güvenilir biçimde söyler. «Ben o zaman lisedeydim» cümlesi bir argo sözden daha uzun yaşar.

İkincisi tavırdır. Gençlerin konuşmasında ironi, abartı, kısaltma ve yarım bırakılmış cümleler daha sık görülebilir. Ama bu bir kural değildir. Her genç karakter ironik değildir, her yaşlı karakter de ağırbaşlı değildir. Tavır karakterin kendisinden gelmeli, yaşından değil.

Üçüncüsü yabancı kelimelerdir. Her kuşak konuşmasına başka dillerden kelimeler katar. Bir dönem Fransızca, bir dönem İngilizce. Hangi yabancı kelimelerin bir karakterin ağzında doğal durduğu, onun yaşını, eğitimini ve çevresini gösterir. Bu kelimelerin de çabuk eskidiğini unutmamak gerekir.

Bilerek tarih düşürmek ise başka bir şeydir. Bir dönem filminde ya da bir dönemi anlatan bir sahnede, o dönemin argosu tam da istenen etkiyi yaratır. Burada argonun eskimiş olması bir kusur değil, bir zaman damgasıdır. Önemli olan bunun yazarın seçimi olmasıdır.

Son olarak iki uyarı. Birincisi uydurma argodur. Yazar gençlerin dilini bilmediğinde bazen yeni sözler uydurur. Uydurulmuş argo neredeyse her zaman sahte duyulur. İkincisi sınamadır. Bir kuşağın dilini yazdıktan sonra o kuşaktan birine okutmak, en ucuz ve en dürüst sınavdır. Okuyan yüzünü buruşturuyorsa, sahneyi yeniden yazmak gerekir.

Sahnede

Son Sefer. Garajın önü, öğle. Kerem plakanın işini bitirmek üzere. Şükrü dolmuşun camlarını siliyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Ozan, Yılmaz dosyasının ne kadar eski olduğunu Cemil Efendi'ye anlatıyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Kuşak dili bir yaş grubunun kelimeleri, göndermeleri ve tavrıdır; argo bir grubun içinde doğan ve onu dışarıdan ayıran sözlerdir.
2. Kuşak argosu hızla eskir; meslek ve çevre argosu daha uzun yaşar.
3. Bir kuşağı kelimeden çok göndermeler ve tavır kurar.
4. Eskimiş argo bir dönem filminde bir zaman damgasıdır; başka yerde bir kusur olabilir.

Kendini sına

1. Kuşak argosu ile meslek argosu arasındaki fark diyalog yazarı için neden önemli?
2. Garaj sahnesinde Kerem ile Şükrü'nün kuşak farkını en çok ne kuruyor?
3. Yılmaz dosyası sahnesinin ilk taslağındaki sorun nedir?

Yanıtlar

1. Kuşak argosu birkaç yıl içinde eskir ve senaryo yayına çıktığında tarih düşmüş olabilir. Meslek argosu ise bir işin içinden doğar ve iş sürdükçe sürer; bir karakteri yaşından bağımsız olarak dünyasına oturtur.
2. Kelimelerden çok göndermeler: Kerem için bir anı telefondan paylaşılır, Şükrü için duvara asılır. «Aynen» tek bir argo işareti, ama asıl fark iki dünyanın ölçüsünde.
3. Yazar Ozan'ı genç göstermek için güncel sözleri art arda dizmiş. Bu bir gençlik taklidi gibi duruyor, birkaç yılda eskiyecek ve bir memurun mübaşirle konuşmasında inandırıcı değil.

Sonraki derse köprü

Bu modülde Türkçenin konuşma dilini katman katman açtık: yazı ile konuşma, hitap, «sen» ile «siz», nezaket, kalıp sözler, deyimler, ağız ve kuşak. Sıradaki atölyede bunları bir arada kullanacaksın. Tek bir isteği, bir borcu geri istemeyi, beş ayrı insanın ağzından yazacak ve aynı cümlenin nasıl beş ayrı karakter kurduğunu göreceksin.