Ağız ve yöre

Açılış

Bir televizyon dizisinde Karadenizli bir karakter düşün. Neredeyse her repliğinde ünlüler değişmiş, ekler bükülmüş, her cümle bir «uşağum» ile bitiyor. Belki güldürüyor. Ama bir süre sonra karakteri değil, bir taklidi izlediğini fark ediyorsun. Bir yöreden gelen biri bunu izlerken gülmüyor, belki de rahatsız oluyor.

Bir de başka bir sahne düşün. Bir oyuncu, senaryoda hiçbir yöresel yazım olmadığı hâlde, bir annenin sesini öyle buluyor ki seyirci onun hangi şehirden geldiğini ilk cümlede anlıyor. Sayfada bir ağız yoktu. Ağız oyuncunun ağzındaydı.

Türkçe yörelerin dilidir. Her bölgenin sesleri, ezgisi, kelimeleri ve hitapları farklıdır. Diyalog yazarı bu zenginliği kullanmak ister ama bir tuzakla karşılaşır: ağzı yazmaya kalktığında karakteri kaybedebilir. Bu ders ağzı ve yöreyi sayfada nasıl duyuracağımızı anlatıyor.

Tek fikir

Yöre ağzını harf harf yazmak çoğu zaman karakteri bir karikatüre çevirir. Birkaç doğru işaret yeter; ağzın gerisi oyuncunun işidir.

Kavram

Ağzın birkaç katmanı vardır ve her biri sayfaya farklı biçimde taşınır.

İlk katman sestir. Ünlülerin farklı söylenmesi, bazı ünsüzlerin yumuşaması ya da sertleşmesi, eklerin farklı ses alması. Bu katman sayfaya en zor taşınan ve en kolay yanlış giden katmandır. Kelimeleri tek tek ağızdaki gibi bükerek yazmak okumayı zorlaştırır, oyuncuyu bağlar ve çoğu zaman yöreyi tam yansıtmaz bile. Ses katmanı çoğu zaman oyuncuya bırakılır.

İkinci katman ezgidir. Cümlenin yükselip alçalışı, vurgunun yeri, konuşmanın hızı. Bu katman sayfaya hiç yazılamaz. Ancak karakter tanıtılırken kısa bir notla belirtilebilir: «Rize ağzıyla konuşur.»

Üçüncü katman kelimedir. Bazı kelimeler bir yöreye aittir. Karadeniz'de «uşağum», Ege'de «gari» ya da «ula» gibi. Bu kelimeler sayfaya taşınabilir ve taşınmalıdır, ama ölçüyle. Bir sahnede bir ya da iki yöresel kelime, karakteri yerine oturtmaya yeter.

Dördüncü katman söz dizimi ve hitaptır. Cümlenin nasıl kurulduğu, hangi parçacıkların kullanıldığı, insanlara nasıl seslenildiği. Bu katman çoğu zaman en güvenilir olanıdır. Yazım kurallarını bozmadan sayfaya geçer ve okuru yormaz.

Bu katmanlardan bir yöntem çıkar. Karakter tanıtılırken bir not düşülür. Diyalogda bir iki yöresel kelime ve bir hitap kullanılır. Söz dizimi yöreye uygun kurulur. Ses ve ezgi oyuncuya bırakılır. Böylece sayfa okunur kalır, karakter yerinde durur ve oyuncu kendi işini yapabilir.

Bir de tutarlılık meselesi var. Bir karakterin yöresel kelimeleri senaryo boyunca aynı kalmalıdır. Bir sahnede «uşağum» diyen, ötekinde birden İstanbul Türkçesine geçen bir karakter yazım hatası gibi görünür. Ama bu geçiş bilinçliyse, çok güçlü bir araçtır.

Ağzı değiştirmek, hitabı değiştirmek gibi bir ilişki olayıdır. Birçok insan kendi yöresinden biriyle konuşurken ağzına döner, yabancıyla ya da resmî bir ortamda ölçünlü Türkçeye geçer. Bir karakterin hangi sahnede, kiminle ağzına döndüğü, onun kime yakın ve nerede rahat olduğunu gösterir. Yıllar önce şehre gitmiş bir karakterin ağzını kaybetmesi ise bir aidiyetin kaybını anlatabilir.

Pratikte iki şey daha işe yarar. İlki oyuncu notudur. Senaryonun başındaki karakter tanıtımı, ağzın ne kadar belirgin olacağını söyleyebilir: «hafif bir Rize ağzı», «belirgin bir Ege ağzı, ama sesini yükseltince kaybolur». Bu not, sayfaya tek bir bükülmüş kelime yazmadan oyuncuya ve yönetmene yön verir. İkincisi seçimdir. Bir yörenin ağzını en iyi o yöreden gelen ya da o ağzı gerçekten çalışmış oyuncu taşır. Yazar bunu belirleyemez ama sahneyi buna açık yazabilir.

Ana dili Türkçe olmayan karakterler için de aynı ilke geçerlidir. Kürtçe, Lazca, Arapça ya da başka bir dili ana dili olarak konuşan bir karakterin Türkçesi kendine özgü kuruluşlar taşıyabilir. Bunu bir eksiklik ya da güldürü malzemesi olarak değil, iki dilde yaşayan bir insanın sesi olarak yazmak gerekir. Birkaç işaret yine yeter; gerisi saygıyla oyuncuya bırakılır.

Son olarak saygı meselesi. Türk sinemasında ve televizyonunda yöresel ağız uzun süre bir güldürü aracı olarak kullanıldı: köylü saf, taşralı gülünç. Bir karakterin ağzı onun zekâsı, derinliği ya da değeri hakkında hiçbir şey söylemez. Ağız bir insanın nereden geldiğini gösterir, kim olduğunu değil. Yöresel ağızla konuşan bir karakter en zeki, en derin ya da en güçlü karakter olabilir. Ağzı bir şakanın malzemesi yapmak, bir yazarın en kolay ve en ucuz seçimidir.

Sahnede

Son Sefer. Durak kahvesi, akşam. Şükrü, Nazmi ve Sevgi aynı masada. Sevgi on beş yıldır İstanbul'da yaşıyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Manisa'dan gelen yaşlı bir davacı, İhsan Amca, davasının ne durumda olduğunu sormaya gelmiş.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Ağız ses, ezgi, kelime ve söz dizimi katmanlarından oluşur; her katman sayfaya farklı biçimde taşınır.
2. Ses ve ezgi oyuncuya bırakılır; sayfaya bir tanıtım notu, birkaç yöresel kelime ve bir hitap yeter.
3. Ağzı değiştirmek bir ilişki olayıdır; karakterin kiminle yöresine döndüğü, kime yakın olduğunu gösterir.
4. Ağız bir insanın nereden geldiğini gösterir, kim olduğunu değil; onu güldürü malzemesi yapmak en ucuz seçimdir.

Kendini sına

1. Bir yöre ağzının hangi katmanları sayfaya taşınabilir, hangileri oyuncuya bırakılır?
2. Kahve sahnesinde Şükrü'nün «Annen gibi söyleyemiyorsun» demesi ağzı neye dönüştürüyor?
3. Manisalı davacı sahnesinin ilk taslağındaki iki sorun nedir?

Yanıtlar

1. Kelime, hitap ve söz dizimi katmanları sayfaya taşınabilir; karakter tanıtımında kısa bir not da düşülebilir. Ses ve ezgi ise çoğu zaman oyuncuya bırakılır, çünkü harf harf yazıldığında okumayı zorlaştırır ve karakteri bir taklide çevirir.
2. Ağzı bir yöreden bir kişiye dönüştürüyor. Sevgi'nin kaybettiği şey bir aksan değil, annesi Nebahat'ın sesine benzeyen bir şey. Aidiyet oyunu bir kayıp duygusuna çevriliyor.
3. Birincisi, her kelimenin harf harf yazılması sayfayı okunmaz ve karakteri bir taklit hâline getiriyor. İkincisi, karakterin okuma bilmediğini söyletmek yöreyi cehaletle birleştiren eski bir kalıba düşüyor.

Sonraki derse köprü

Ağız bir yerin sesini taşır. Bir de zamanın sesi var. Gençlerin dili, her kuşağın kendine ait kelimeleri, bir yıl sonra eskiyecek argo. Kerem'in ağzındaki bir kelime Şükrü'ye neden yabancı gelir? Sıradaki ders kuşak dilini ve argoyu ele alıyor: hangi kelime bir karakteri yaşına oturtur, hangisi senaryoyu çabucak tarih düşürür?