Deyim ve atasözü

Açılış

Bir sofrada herkes bir şey anlatıyor. Biri işlerin kötü gittiğinden yakınıyor. Masanın başındaki yaşlı adam bardağını bırakıyor ve tek bir cümle söylüyor: «Ayağını yorganına göre uzatacaksın.» Kimse itiraz etmiyor. Konu kapanıyor.

Atasözünün gücü buradan gelir. Bir kişinin fikri değil, kuşakların sözü gibi duyulur. Tartışmayı bitirir, çünkü ona itiraz etmek bütün bir geleneğe itiraz etmek gibidir.

Ama aynı cümle bir senaryoda başka bir şey olabilir. Bir karakterin ağzına konmuş bir atasözü onu canlandırabilir de, bir karikatüre çevirebilir de. Bir yazarın taslağı deyimlerle dolduğunda karakterler değil, bir deyimler sözlüğü konuşmaya başlar. Bu ders deyim ve atasözünü bir karakter aracı olarak ne zaman kullanacağımızı ve ne zaman bırakacağımızı anlatıyor.

Tek fikir

Deyim ve atasözü kendi başına bir şey söylemez; kimin ağzından, hangi anda ve nasıl söylendiği söyler. Bükülmüş bir atasözü, dosdoğru söylenmiş olandan çoğu zaman daha çok şey anlatır.

Kavram

İki kavramı ayırarak başlayalım.

Atasözü bir hüküm verir. Deyim ise bir durumu resimler. Bu fark sahnede de görülür. Atasözü söyleyen karakter bir öğüt verir, bir tartışmayı kapatır ya da bir otoriteye yaslanır. Deyim kullanan karakter ise konuşmasına renk, mizah ya da bir yöre havası katar.

Bir karakterin ağzındaki deyim ve atasözü dört şey yapabilir.

Karakteri yaşlandırabilir. Gündelik konuşmada atasözleri yaşlıların ağzında daha sık duyulur. Genç bir karakterin her cümlesine bir atasözü eklemek, onu yaşından büyük ya da tuhaf gösterir. Bilerek yapılırsa bu bir karakter bilgisidir: dedesiyle büyümüş bir genç, ya da yaşlıları taklit eden biri.

Karakteri yerine oturtabilir. Bazı deyimler belli bir yörenin, mesleğin ya da çevrenin malıdır. Bir şoförün yolla, bir aşçının mutfakla, bir denizcinin rüzgârla ilgili deyimleri olur. Bu deyimler karakterin dünyasını tek bir öbekle kurar.

Karakteri klişeye çevirebilir. En sık karşılaşılan tehlike budur. Bir karakter her duruma uygun bir atasözü buluyorsa artık bir insan değil, bir alıntı makinesidir. Seyirci onu dinlemez, bir sonraki atasözünü bekler.

Karakteri ele verebilir. Bir atasözünü bükmek, yanlış hatırlamak ya da ters çevirmek, karakter hakkında doğrudan söylenmiş her şeyden fazlasını anlatır. «Damlaya damlaya göl olur» diyen birine «Göl olmadan buharlaşıyor» diye cevap veren karakter, hem durumunu hem de mizahını tek cümlede gösterir.

Bükülmüş atasözü diyalog yazarının en verimli araçlarından biridir. Kalıp herkesçe bilindiği için, ondaki küçük bir değişiklik hemen fark edilir. Kelime değiştirilir, sonu başka bağlanır ya da atasözü kendi mantığıyla çürütülür. Seyirci bu bükülmede iki şeyi birden duyar: geleneğin sesini ve karakterin ona verdiği cevabı.

Bir de atasözü düellosu vardır. Türkçede neredeyse her atasözünün bir karşıtı bulunur. «Sakla samanı, gelir zamanı» diyen birine «Bugünün işini yarına bırakma» denebilir. İki karakterin birbirine atasözüyle karşılık vermesi, ikisinin de kendi görüşünü kuşakların arkasına sakladığı bir tartışmadır. Gerçek anlaşmazlık atasözlerinin altında kalır.

Atasözünün otoritesi bazen ondan önce gelen küçük bir girişle güçlendirilir: «Atalarımız boşuna dememiş», «Eskiler ne güzel söylemiş», «Ne demişler». Bu girişler konuşanın kendi fikrini geri çeker ve yerine geleneği koyar. Bir karakter tartışmayı kaybetmeye başladığında bu girişlere sık başvuruyorsa, sahnede bir şey söylenmiş olur: kendi sesine güvenmiyor, arkasına bir kalabalık alıyor.

Bir tuzak daha var: çeviriden gelen deyim. Yabancı dizilerden ve kitaplardan kelimesi kelimesine aktarılmış kalıplar Türkçede tuhaf durur. «Aynı sayfada olmak», «günün sonunda», «fil odada» gibi öbekler bazı çevrelerde gerçekten kullanılır ve o çevreleri anlatmak için işe yarar. Ama bir Rize kahvesinde, ya da bir adliye kaleminde yaşlı bir müdürün ağzında, çeviri kokan bir deyim karakteri değil, yazarın okuduğu kitapları ele verir.

Son olarak ölçü. Bir sahnede bir atasözü çoğu zaman yeter. İkincisi bir alışkanlık, üçüncüsü bir tik gibi duyulur. Bir karakterin atasözü kullanması onun sesinin bir parçasıysa, onu senaryoya yayarak kullanmak gerekir: her sahnede bir tane, ve hep aynı türden değil.

Sahnede

Son Sefer. Durak kahvesinde akşam. Kerem plakanın taksitlerini nasıl ödeyeceğini kara kara düşünüyor. Nazmi ve Şükrü masada.

İki sürüm

Kalem Odası. Ozan, bir dosyayı hızlıca bitirmek için tutanağın bir bölümünü sonraya bırakmak istiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Atasözü bir hüküm taşıyan tamamlanmış cümledir; deyim, bir cümlenin içinde kullanılan ve sözcüklerinden farklı anlam taşıyan öbektir.
2. Deyim ve atasözü bir karakteri yaşlandırabilir, yerine oturtabilir, klişeye çevirebilir ya da ele verebilir.
3. Bükülmüş atasözü geleneğin sesini ve karakterin ona cevabını aynı anda duyurur.
4. Bir sahnede bir atasözü çoğu zaman yeter; fazlası karakteri bir alıntı makinesine çevirir.

Kendini sına

1. Atasözü ile deyim arasındaki fark nedir?
2. Kahve sahnesinde Kerem'in atasözlerini bükmesi ne iş görüyor?
3. İzin istenen tutanak sahnesinin yeniden yazımında Meral atasözünü nasıl kullanıyor?

Yanıtlar

1. Atasözü bir yargıyı ya da öğüdü taşıyan, kendi başına tamamlanmış bir cümledir. Deyim ise sözcüklerinin tek tek anlamından farklı bir anlam taşıyan ve bir cümlenin içinde kullanılan kalıplaşmış bir öbektir.
2. Kerem'in mizahını ve şakayla savuşturan sesini gösteriyor. Aynı zamanda Nazmi'nin atasözlerinin onun durumuna yetmediğini söylüyor: dert, geleneğin sözünden daha somut.
3. Atasözünü «derler» diye uzaktan söylüyor ve hemen büküyor: «Bu kalemde şeytana gerek yok. Hâkim bey yeter.» Böylece atasözü bir şakaya, bir uyarıya ve bir kalem bilgisine dönüşüyor ve Meral'in kuru mizahını gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Deyimin bir kısmı bir yöreye aittir. Ama yöre yalnız deyimde değil, sesin kendisinde de yaşar: ünlülerde, eklerde, cümlenin ezgisinde. Bir Karadenizliyi, bir Diyarbakırlıyı ya da bir Egeliyi sayfada nasıl duyuracağız, ve harf harf yazmanın neden çoğu zaman ters teptiğini 2.7 numaralı ders ele alıyor.