Nezaket ve yüz

Açılış

Bir komşudan merdiven ödünç istiyorsun. «Merdiveni ver» demezsin. «Komşu, rahatsız etmiyorum ya? Bir şey soracaktım, sizde merdiven var mıydı acaba? Bir iki saatliğine, perdeyi takacağım da.» Dört cümle, bir istek. Üçü isteğin kendisi değil, onu yumuşatan şeyler.

Neden bu kadar dolaşıyoruz? Çünkü bir şey istemek, karşımızdakinin vaktine, eşyasına, özgürlüğüne el uzatmaktır. Bir eleştiri yapmak, onun kendisi hakkındaki iyi düşüncesine dokunmaktır. Gündelik konuşma bu dokunuşları yumuşatmak için kurulmuş bir sistemle doludur. Biz ona nezaket deriz.

Senaryo yazan biri bu sistemi bir harita gibi okuyabilir. Bir karakterin bir isteği nasıl yumuşattığı, ya da hiç yumuşatmadığı, onun karşısındakiyle ilişkisini ve kendini nereye koyduğunu gösterir. Bu ders o haritayı anlatıyor.

Tek fikir

Her istek, her ret, her eleştiri karşıdakinin yüzüne dokunur. Karakterin bu dokunuşu ne kadar ve nasıl yumuşattığı, ilişkinin ölçüsüdür.

Kavram

Dilbilimci Penelope Brown ile antropolog Stephen Levinson, bin dokuz yüz seksen yedide yayımlanan kitaplarında nezaketi birçok dilde ortak bir düzen olarak ele aldılar. Merkezdeki kavram yüzdür.

Kitap yüzün bu iki yanını ayırır. Olumlu yüz, beğenilme ve kabul görme isteğidir: karşımdaki beni sevsin, fikrime değer versin. Olumsuz yüz, engellenmeme isteğidir: karşımdaki vaktime, eşyama, kararıma karışmasın. Gündelik konuşmadaki pek çok hareket bu yüzlerden birine dokunur.

Bir karakter böyle bir eylemi yapmak zorunda kaldığında kabaca beş yol vardır. Bunları sayıp geçmek yerine, aynı isteğin beş hâlini görelim: bir komşudan merdiven istemek.

Dolaysız söylemek: «Merdiveni ver.» Hiçbir yumuşatma yok. Bu, ya çok yakın iki kişinin, ya acil bir durumun, ya da karşısındakinden çok güçlü birinin dilidir.

Yakınlık kurarak söylemek: «Komşucuğum, sen bizim her şeyimizsin, bir merdiven versene.» Karşıdakinin olumlu yüzüne yaslanır: aramızda bir yakınlık var, bu istek onun parçası.

Yükü hafifleterek söylemek: «Rahatsız etmiyorum ya? Acaba sizde merdiven var mıydı? Bir iki saatliğine.» Karşıdakinin olumsuz yüzünü korur: sana yük olmak istemiyorum, istersen hayır diyebilirsin. Türkçenin «acaba», «rica etsem», «zahmet olmazsa», «müsait misiniz», «kusura bakmayın» gibi sözleri bu işi görür.

Dolaylı söylemek: «Şu perdeler bir türlü takılmadı, eldeki tabure de yetmiyor.» İstek hiç söylenmez. Komşu ya teklif eder ya da etmez; ikisi de yüz kaybettirmez.

Hiç söylememek: merdiven istenmez, perde takılmaz.

Türkçe gündelik konuşmada bu stratejilerin kendine özgü kalıpları vardır. Bir eleştiriden hemen önce gelen küçük bir uyarı en sık görülenidir: «Kusura bakma ama», «Yanlış anlama ama», «Sana bir şey diyeceğim, alınma.» Bu sözler gelecek darbeyi haber verir ve karşıdakine hazırlanma payı bırakır. Ama tersine de işleyebilir: «Alınma ama» diye başlayan bir cümle, dinleyeni çoğu zaman tam da alınmaya hazırlar. Yakınlık kuran nezaketin Türkçedeki araçları ise sevgi ve akrabalık sözleridir. «Canım», «kuzum», «abiciğim», «bir tanem» ricanın önüne konduğunda, isteği bir ilişkinin içine yerleştirir. Bir yazar bu kalıpları bildiğinde, karakterin bir eleştiriye ya da bir ricaya nasıl hazırlandığını yazabilir.

Kitap bu seçimi üç etkenle açıklar: iki kişi arasındaki mesafe, aradaki güç farkı ve isteğin ağırlığı. Yabancıya, üstümüzdekine ve büyük bir istek için daha çok yumuşatırız. Yakına, altımızdakine ve küçük bir istek için daha az.

Diyalog yazarı bu hesabı tersinden de kullanabilir. Bir karakter beklenenden fazla yumuşatıyorsa, ya karşısındakinden çekiniyordur ya da isteğin ağırlığının farkındadır. Beklenenden az yumuşatıyorsa, ya çok yakındır, ya güçlüdür, ya da kabalık ediyordur. Ölçü kayması, ilişki hakkında açık bir bilgi verir.

Sahnede

Son Sefer. Sevgi'nin İstanbul'a dönüşüne birkaç gün var. Durak kahvesinde Nazmi'den bir şey rica etmeye karar veriyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Ozan'ın annesinin öğleden sonra bir tahlili var. Meral Hanım'dan izin istemesi gerekiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Yüz, kişinin başkaları karşısında korumak istediği benliktir: beğenilme isteği ve engellenmeme isteği.
2. Rica, emir ve öğüt olumsuz yüze; eleştiri, ret ve itiraz olumlu yüze dokunur.
3. Bir isteği dolaysız, yakınlık kurarak, yükü hafifleterek, dolaylı ya da hiç söylemeden yapabiliriz.
4. Seçimi mesafe, güç ve isteğin ağırlığı belirler; beklenenden fazla ya da az yumuşatmak ilişki hakkında bilgi verir.

Kendini sına

1. Olumlu yüz ile olumsuz yüz arasındaki fark nedir?
2. Kahve sahnesinde Nazmi'nin «Babanı gözetleyeyim yani» demesi neden dolaysız bir hamle?
3. İzin sahnesinin yeniden yazımında Meral'in kısa cevapları neden kabalık sayılmaz?

Yanıtlar

1. Olumlu yüz beğenilme ve kabul görme isteğidir; olumsuz yüz engellenmeme, vaktine ve kararına karışılmama isteğidir. Eleştiri olumlu yüze, rica olumsuz yüze dokunur.
2. Çünkü Sevgi'nin yumuşatmalarla dolandırdığı isteğin adını açıkça koyuyor. Bu Sevgi'nin olumlu yüzüne dokunuyor, ama asıl amacı Şükrü'nün gururunu korumak: gözetlemeyi reddedip korumayı kabul ediyor.
3. Çünkü güç farkı Meral'in yumuşatmaya ihtiyaç duymamasını sağlıyor ve kısa cevapları Ozan'ı uzun bir özürden kurtarıyor. «Annen bekliyor» hem bir emir hem bir şefkat; Meral kendi yüzünü değil, Ozan'ınkini koruyor.

Sonraki derse köprü

Nezaketin en hazır araçları, herkesin ezbere bildiği küçük sözlerdir. «Geçmiş olsun», «kolay gelsin», «başınız sağ olsun», «Allah rahatlık versin». Bu kalıp sözler bir sahneye ne getirir? Ve bir karakter onları ne zaman bir kaçış, ne zaman bir sınav olarak kullanır?