Hitap

Açılış

Bir taksiye biniyorsun. Şoför yirmi yaşında da olabilir, altmış yaşında da. Ona ne diyeceksin? «Abi», «usta», «kaptan», «hocam», «beyefendi». Seçtiğin kelime, cümlenin geri kalanından önce bir şey söyler: kendini onun karşısında nereye koyduğunu.

Türkçede insanlar birbirine çok sık seslenir. Adla, unvanla, akrabalık kelimesiyle, bir sevgi sözüyle. Bu sesleniş bir süs değildir. Her seferinde bir ilişkiyi kurar ya da yeniden onaylar. Biri bu kelimeyi değiştirdiğinde, ilişkiye de dokunmuş olur. Bunu herkes hisseder; çoğu zaman da kimse yüksek sesle söylemez.

Türkçenin diyaloğa sunduğu en zengin araçlardan biri budur. Tek bir kelimeyle iki karakterin yaşını, yakınlığını, statüsünü, memleketini ve o anki duygusunu gösterebilirsin. Bu ders o kelimeleri anlatıyor.

Tek fikir

Hitap bir ilişkiyi tek kelimede kurar. Bir karakterin ötekine nasıl seslendiği değiştiğinde, aralarındaki ilişki de değişmiştir.

Kavram

Türkçe hitapları kabaca dört aileye ayırabiliriz. Her aile başka bir ilişki kurar.

İlki adla yapılan hitaptır. Yalnız ad yakınlık ya da eşitlik kurar: «Sevgi». Adın arkasına «Bey» ya da «Hanım» eklemek saygılı bir mesafe koyar: «Meral Hanım». Soyadla «Bey» ya da «Hanım» daha resmîdir. «Efendi» ise bugün çoğunlukla belli meslekler ve yaşlar için kalmıştır: «Cemil Efendi» bir mübaşirin, bir kapıcının, bir çaycının eski usul hitabıdır ve hem saygı hem de bir sınıf işareti taşır.

İkincisi unvanla yapılan hitaptır. «Hocam», «doktor bey», «müdürüm», «usta», «şef», «avukat hanım». Unvan kişiyi işiyle çağırır. Bu bir saygı olabilir, bir mesafe olabilir, bazen de bir alay. «Hocam» bugün Türkiye'de öğretmen olmayan birçok kişiye de söylenir ve tek başına bir yakınlık ya da şaka taşıyabilir.

Üçüncüsü akrabalık kelimeleriyle yapılan hitaptır. «Abi», «abla», «amca», «teyze», «yenge», «dayı», «kardeşim», «oğlum», «kızım». Türkçede bu kelimeler yalnız akrabaya söylenmez. Bakkala «abi», yaşlı bir komşuya «teyze», genç bir garsona «kardeşim» denir.

Bu küçük kelimeler büyük şeyler taşır. «Abi» diyen genç, karşısındakini korunacak değil koruyacak biri olarak çağırır. «Oğlum» diyen yaşlı, bir öğüt verme ya da azarlama hakkını önceden alır. «Kardeşim» ise yumuşak söylendiğinde bir dostluk, sert söylendiğinde bir tehdit olabilir: «Bak kardeşim...»

Dördüncüsü sevgi ve yakınlık sözleridir. «Canım», «kuzum», «güzelim», «aslanım». Bunlar en yakın ilişkilerin hitabıdır. Ama yanlış yerde kullanıldıklarında başka bir şeye dönüşür. Bir toplantıda bir yöneticinin genç bir çalışana «canım» demesi, yakınlık değil üstünlük kurar.

Hitaplar zamanla ve yerle de değişir. «Küçükhanım», «beyefendi», «hemşerim» gibi sözler belli bir kuşağın ağzında daha sık duyulur; «kanka», «hocam» ya da «abim» başka bir kuşağın. Bir karakterin hangi hitapları kullandığı, onun hangi yıllarda büyüdüğünü sessizce söyler. Bölgeye göre de hitaplar farklılaşır: Karadeniz'de «uşağum», bazı yörelerde «gardaş», «bacım». Bunlar bir karakteri yerine oturtmak için güçlü işaretlerdir, ama tek başına bir karakter yapmazlar. Bir Karadenizliyi yalnız «uşağum» diyen biri olarak yazmak, onu bir kelimeye indirgemektir. Yöresel hitap, ancak arkasında bir insan kurulmuşsa işe yarar.

Diyalog yazarı bu hitaplarla üç iş yapabilir.

İlki karakteri ve ilişkiyi kurmaktır. Bir karakterin herkese «hocam» demesi onun yaşı, çevresi ve konuşma alışkanlığı hakkında bir şey söyler. İki karakterin birbirine farklı hitapla seslenmesi, örneğin birinin «Meral Hanım», ötekinin «Ozan» demesi, aralarındaki statü farkını hiç açıklamadan gösterir.

İkincisi değişimi göstermektir. Hitabın değiştiği an, ilişkinin değiştiği andır. Yıllarca «abi» diyen biri bir gün «Şükrü Bey» derse, bir şey olmuştur. Bir sevgilinin adınızı tam söylemesi de öyle. Yazar bu kaymayı hiçbir açıklama yapmadan kullanabilir; seyirci onu hemen duyar.

Üçüncüsü ironi kurmaktır. Aşırı saygılı bir hitap, yerinde değilse bir alaya dönüşür. Genç bir kâtibe «Ozan Bey» diyen bir avukat, ona saygı göstermiyor; onunla eğleniyor.

Hitabın yokluğu da bir hitaptır. Birine hiç seslenmemek, adını ağzına almamak, «sen» bile dememek, bir öfkenin ya da bir yabancılaşmanın işareti olabilir. Kırgın bir evlat babasına «baba» demekten kaçınır ve cümlelerini ona doğrudan değil, havaya söyler. Sayfada bunu kurmak kolaydır: bir karakterin bütün replikleri hitapsız kalır, öteki karakterin her repliği ise onun adını taşır. Aradaki dengesizliği seyirci kısa sürede duyar.

Sahnede

Son Sefer. Durak kahvesinde öğle. Kerem elinde bir zarfla içeri giriyor. Şükrü bir masada, Nazmi tezgâhta.

İki sürüm

Kalem Odası. Tuna Bey dosyasını istiyor. Odada Ozan ve Cemil Efendi var.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Hitap, konuşanın karşısındakine seslendiği ad, unvan ya da kelimedir ve bir ilişkiyi tek kelimede kurar.
2. Türkçede adla, unvanla, akrabalık kelimesiyle ve sevgi sözüyle yapılan hitaplar ayrı ilişkiler kurar.
3. Akraba olmayana «abi», «teyze», «oğlum» demek, onu bir an için ailenin içine alır ve bir sıralama kurar.
4. Hitabın değiştiği an ilişkinin değiştiği andır; yersiz bir saygı hitabı ise alaya dönüşür.

Kendini sına

1. Kurgusal akrabalık nedir ve sahnede ne iş görür?
2. Kahve sahnesinde Kerem'in «Şükrü Bey» demesi neden Şükrü'yü rahatsız ediyor?
3. Dosya sahnesinin yeniden yazımında Cemil'in «avukat bey» demesi ne anlatıyor?

Yanıtlar

1. Akraba olmayan birine «abi», «abla», «teyze», «oğlum» gibi akrabalık kelimeleriyle seslenmektir. Karakterler arasında anında bir sıcaklık ve bir sıralama kurar: «abi» diyen kendini küçük, karşısındakini büyük ve koruyucu olarak konumlar.
2. Çünkü yıllardır «abi» diyen Kerem'in birden «Bey» demesi, aralarındaki ilişkiyi bir alım satım ilişkisine çeviriyor. Şükrü bunu bir ciddiyet değil, bir yabancılaşma olarak duyuyor ve eski hitaba dönülmesini istiyor.
3. Cemil adı değil unvanı söylüyor. Bu saygılı görünür ama bir mesafe koyar. Yirmi yıllık mübaşir, kendisinden genç ve ona «Cemil Efendi» diyen avukata yerini hatırlatıyor.

Sonraki derse köprü

Hitabın en temel biçimi iki küçük zamirde saklı. Birine «sen» mi diyeceksin, «siz» mi? Bu seçim bir kez yapılır ama sonsuza kadar sürmez. Ve «siz»den «sen»e geçiş, bir ilişkinin en önemli anlarından biri olabilir. Sıradaki ders, 2.3, bu geçişi bir olay olarak yazmayı ele alıyor.