Komedi karakterden doğar

Açılış

Bir apartmanda asansör bozuluyor. Kapıcı mesajı yazıp ilan tahtasına asıyor: «Asansör arızalıdır.» Ertesi sabah ilanın altı dolmuş. Emekli öğretmen kırmızı kalemle «arızalı» kelimesinin yazımını düzeltmiş, hâlbuki kelime doğru yazılmış. Üçüncü kattaki muhasebeci tamirin kaç gün süreceğini ve aidattan ne kadar düşüleceğini hesaplamış. Çatı katındaki genç bir ok çizip «merdiven bu tarafta» yazmış. En altta biri, el yazısıyla: «Allah'tan biz zemindeyiz.»

İlan tahtası bir komedi sahnesine dönmüş, ama kimse şaka yapmaya çalışmamış. Her biri, kendi dünyasından baktığı için güldürüyor. Öğretmen her şeyde bir yazım hatası arıyor, muhasebeci her şeyde bir hesap, genç her şeyde bir çözüm, zemin kattaki her şeyde kendi şansını. Komik olan şakalar değil, bakışlar.

Sekizinci seviyede diyaloğu türlere göre ele alacağız; ilk durak komedi. Komedi diyaloğu yazmanın ilk kuralı, yazarın değil karakterin güldürmesidir.

Tek fikir

Komedi karakterin dünyaya bakışından doğar. Her karakter olaylara kendi takıntısının penceresinden bakar ve bu pencere, başka bir karakterin penceresiyle ya da durumun gerçeğiyle çarpıştığında güldürür. Yazarın esprisi herkesin ağzına uyar; karakterin esprisi yalnızca onun ağzına.

Kavram

Senaryo Akademisi mizahi diyaloğu işlerken ilk maddeyi karakterin bakış açısına ayırır ve son maddede bir uyarı yapar: karakteri bir espri makinesine dönüştürmemek. Bu iki madde aynı şeyi söyler. Espri karakterden gelirse karakteri derinleştirir; yazardan gelirse karakteri bir ağız hâline getirir.

Bir karakterin komik olması için espri yapması gerekmez. Ciddi olması yeter; ama ciddiyetinin kaynağı, durumun gerektirdiği şey olmamalıdır. Bir hemşire yaralı bir kuşa da hasta gibi bakar; bir muhasebeci bir cenazede de masrafı düşünür; bir şoför bir aşk itirafının ortasında da tarifeyi hatırlar. Bunlar şaka değildir. Karakterin dünyası ile durumun dünyası arasındaki uyumsuzluktur ve seyirci bu uyumsuzluğa güler.

Bu yüzden komedi yazmaya espriden değil, karakterin takıntısından başlamak gerekir. Karakter neyi her yerde görür? Neyi her şeyden önce düşünür? Hangi kelimeleri her konuya taşır? Takıntı bulunduğunda, espri kendiliğinden gelir: karakteri takıntısına uymayan bir duruma koyun ve onun o durumu takıntısıyla ele alışını yazın.

Yazar esprisini tanımanın basit bir sınavı vardır: espriyi başka bir karakterin ağzına koyun. Hâlâ çalışıyorsa, o espri karakterin değil yazarındır. Kelime oyunları, popüler kültür göndermeleri, genel gözlemler çoğu zaman bu sınavdan kalır. Karakter esprisi ise başka bir ağızda çalışmaz; çünkü onu komik yapan, onu kimin söylediğidir.

Karakterden doğan komedinin bir avantajı daha vardır: tekrarlanabilir. Bir yazar esprisi bir kez güldürür; ikinci kez söylendiğinde bayatlar. Ama bir karakterin takıntısı, her yeni durumda yeni bir espri üretir. Seyirci bir süre sonra karakterin nasıl tepki vereceğini tahmin etmeye başlar ve tahminin doğrulanması da güldürür. Bu, uzun soluklu komedinin, özellikle dizi komedisinin temelidir.

Takıntıyı bulmanın en kolay yolu karakterin işine, korkusuna ve gururuna bakmaktır. İş, karakterin her gün kullandığı kelimeleri ve ölçüleri verir: bir şoför dakikayla, bir hemşire nabızla, bir kâtip tarihle düşünür. Korku, karakterin neyi her şeyden önce fark ettiğini verir. Gurur ise neyi savunacağını: kimse bezini küçümseyemez, kimse tarifesine karışamaz. Üçü bir araya geldiğinde karakter her olaya hazır bir tepkiyle girer.

Bir sahnede birden çok takıntı olduğunda komedi katlanır. Her karakter aynı olaya kendi penceresinden bakar ve pencereler birbiriyle çarpışır. Bir karakterin ciddi önerisi, öbürünün ciddi önerisine saçma görünür. Kimse şaka yapmaz, ama sahne güldürür. Bu çarpışmanın sırrı, her karakterin kendi takıntısında tamamen ciddi olmasıdır; biri göz kırparsa, bütün yapı çöker.

Son olarak, karakterden doğan komedi karakteri küçültmek zorunda değildir. Takıntı bir zaaf olduğu kadar bir değerdir de. Hemşirenin kuşa hasta gibi bakması komiktir, ama aynı zamanda onun şefkatini gösterir. İyi komedi seyirciyi karakterine güldürürken ona bağlar da.

Sahnede

Cumartesi sabahı, ilk sefer. Burcu gece nöbetinden çıkmış, ön koltuğa oturmak üzere. Safiye arkada. Nazmi duraktaki bankta. Kerem kapıyı açtığı anda bir güvercin içeri dalıyor.

İki sürüm

Aynı sahnenin yazar esprileriyle yazılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Komedi karakterin dünyaya bakışından doğar.
2. Komik takıntı, karakterin her durumu süzdüğü sabit bakıştır; uygunsuz durumlara uygulandığında güldürür.
3. Yazar esprisi herkesin ağzına uyar; karakter esprisi yalnızca onun ağzında çalışır.
4. Takıntılar çarpıştığında komedi katlanır; ama her karakter kendi takıntısında ciddi kalmalıdır.
5. Karakterden doğan komedi karakteri küçültmez; onu derinleştirir.

Kendini sına

1. Burcu'nun güvercine bakışı neden komik ve onu nasıl gösteriyor?
2. «Ama bereket bilet almıyor» cümlesi hangi iki bakışın çarpışması?
3. İlk taslaktaki «Belki öğrenci indirimi istiyordur» neden bir yazar esprisi?

Yanıtlar

1. Burcu güvercine bir hasta gibi triyaj yapıyor: kanat, göz, nefes, kırık; Safiye'ye de aynı gözle bakıyor. Bu, bir hemşirenin takıntısının bir kuşa uygulanması. Aynı zamanda onun gece nöbetinden çıkmış ve hâlâ nöbette olduğunu, şefkatini gösteriyor.
2. Nazmi'nin atasözü ve geçmişe dönük bakışı («bereket getirir») ile Kerem'in tarifeye ve yolcuya bakan şoför bakışı. Kerem atasözünü ciddiye alıyor ama kendi dünyasına çeviriyor.
3. Çünkü aynı cümleyi sahnedeki herhangi bir karakter söyleyebilir; Burcu'nun bakışından değil, yazarın zekâsından geliyor. Burcu'yu göstermiyor, yalnızca bir şaka yapıyor.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun «Taburcu» demesi bir kelimeydi ama güldürdü, çünkü önceki bütün triyaj onu hazırlamıştı. Bir sonraki ders bu hazırlığa bakıyor: esprinin kurulum ve vuruş yapısına, ve vuruş kelimesini cümlenin sonuna taşımaya.