Geçmişi bugüne bağlamak

Açılış

Bir bankada kredi başvurusu yapıyorsun. Memur sana geçmişini soruyor: nerede çalıştın, ne kadar kazandın, daha önce borcunu ödedin mi? Sen de anlatıyorsun; ama hayatının hikâyesini değil, yalnızca bu krediyi almana yarayacak kısmını. Çocukluğunu, ilk aşkını, babanla küslüğünü anlatmıyorsun. Geçmişin bu masada konuşuluyor, çünkü bugün bir şey istiyorsun. İstediğin şey, geçmişinin hangi parçasının konuşulacağını da seçiyor.

İnsanlar geçmişlerini çoğu zaman böyle anlatır: bugün bir şeye ihtiyaç duyduklarında, o ihtiyaca yarayacak kadar. Birine «Sen beni hiç dinlemedin» diyen kişi, geçmişi bir şikâyet için çağırır. «Annem de böyle yapardı» diyen, geçmişi bir kararı haklı çıkarmak için çağırır. Geçmiş hiçbir zaman kendi başına, bir anı olsun diye konuşulmaz.

Önceki modülde bilginin sahneye nasıl girdiğini konuştuk. Bu modül özel bir bilgi türüne bakıyor: geçmişe, sırra ve yalana. İlk adım, geçmişin diyaloğa hangi kapıdan girdiğini bulmak.

Tek fikir

Geçmiş, bugünün bir ihtiyacı onu çağırdığında konuşulur. Bir karakterin geçmişini anlatması için o anda bir sebebi olmalı: verilecek bir karar, kazanılacak bir izin, savunulacak bir hak, yöneltilecek bir suçlama. Bu sebep yoksa, geçmiş bir biyografi dökümüne dönüşür.

Kavram

Senaryo Akademisi geçmişi diyalogla anlatmayı işlerken, geçmişin bugünkü amaçla ilişkisini ve biyografi dökümünden kaçınmayı yan yana sayar. Bu ders o ikisinin bağına odaklanıyor: geçmiş, bugünkü bir amaca bağlandığında dökümden kurtulur.

Biyografi dökümünün belirtileri kolay tanınır. Karakter geçmişini kronolojik sırayla anlatır: önce doğduğu yer, sonra okulu, sonra evliliği, sonra kaybı. Anlatım tamdır, her şey yerli yerindedir. Karşısındaki dinler ve araya bir şey sokmaz. Sahnenin sonunda seyirci karakter hakkında çok şey öğrenmiştir, ama sahne hiçbir yere gitmemiştir. Bu sahnelerin çoğu, yazarın karakterini seyirciye tanıtma isteğinden doğar; karakterin kendisinin bir isteğinden değil.

Geçmişi bugüne bağlamak için önce bugünkü isteği kur. Karakter bu sahnede ne istiyor? Bir izin mi, bir af mı, bir karar mı, bir eşyayı mı? Sonra sor: geçmişin hangi parçası bu isteğe hizmet ediyor? Karakter yalnızca o parçayı anlatır. Geri kalanı, başka bir isteğin başka bir sahnesine kalır.

Bugünkü istek geçmişin biçimini de belirler. Bir savunma için çağrılan geçmiş kısa ve seçicidir; karakter yalnızca kendini haklı çıkaran kısmı söyler. Bir suçlama için çağrılan geçmiş keskin ve abartılıdır. Bir ricada çağrılan geçmiş yumuşak, bazen utangaçtır. Aynı olay, farklı isteklerin içinde farklı biçimlerde anlatılır.

Geçmiş çoğu zaman bir nesneye, bir yere ya da bir alışkanlığa yaslanarak gelir. Karakter geçmişi soyut olarak anlatmaz; bugün önünde duran bir şeyin üzerinden anlatır. Bir saat, bir anahtar, bir sandalye, bir yol. Nesne bugünde durur ve geçmişi taşır; karakter nesne hakkında konuşurken aslında geçmiş hakkında konuşur. Bu, önceki modüllerde gördüğümüz nesne üzerinden konuşmanın geçmişe uygulanmış hâlidir. Nesnenin bir avantajı daha var: seyirci onu görür. Bir karakterin «babam çok çalışkandı» demesi soyut bir bilgidir; ama masanın üstünde duran, sapı aşınmış bir çekiç, aynı bilgiyi seyircinin gözüne verir. Karakter çekiç hakkında tek bir cümle kurduğunda, geçmiş hem duyulur hem görülür. Bu yüzden geçmişi taşıyacak sahneyi yazmadan önce, o geçmişin bugünde bıraktığı izi aramak işe yarar: hangi eşya hâlâ duruyor, hangi alışkanlık hâlâ sürüyor?

Bir de geçmişin ne kadarının anlatılacağı sorusu var. Bugünkü isteğe bağlanan geçmiş genellikle eksiktir. Karakter işine yarayan kısmı söyler ve gerisini saklar. Bu eksiklik seyirci için bir merak kancası olur: anlatılmayan kısımda ne var? Bu modülün sonraki derslerinde göreceğimiz sırlar ve yalanlar, tam da bu eksik bırakılan yerlerde yaşar.

Son olarak, geçmişi dinleyen karakterin de bugünkü bir isteği olmalı. Dinleyen yalnızca dinlemek için oradaysa, sahne yine bir anlatıya döner. Dinleyen bir şey istediğinde, geçmişi kesebilir, sorgulayabilir, başka bir yöne çekebilir; geçmiş böylece iki kişinin arasında bir pazarlığa dönüşür.

Sahnede

Gülsüm Hanım kaleme gelmiş. Evin boş olduğunu ve Necdet'in taktığı kilidin hâlâ kapıda durduğunu öğrenmiş; anahtar bırakılmamış. Bugün bir şey istiyor: bir çilingir çağırıp kapıyı açtırmak.

İki sürüm

Aynı geçmişin biyografi dökümü olarak anlatıldığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Geçmiş, bugünün bir ihtiyacı onu çağırdığında konuşulur.
2. Biyografi dökümü, geçmişin bir isteğe bağlanmadan kronolojik olarak anlatılmasıdır; sahneyi durdurur.
3. Bugünkü istek, geçmişin hangi parçasının, nasıl ve kime anlatılacağını seçer.
4. Geçmiş çoğu zaman bugün önde duran bir nesneye yaslanarak gelir.
5. Bugüne bağlanan geçmiş eksiktir; anlatılmayan kısım bir merak kancası olur ve geçmiş bugünkü bir şeyi değiştirebilir.

Kendini sına

1. Gülsüm'ün geçmişi anlatmasını tetikleyen bugünkü istek nedir?
2. Gülsüm'ün anlattığı geçmiş neden yalnızca kilit ve anahtarla sınırlı?
3. Sahnede geçmiş bugünkü bir şeyi nasıl değiştiriyor?

Yanıtlar

1. Bir çilingir çağırıp kapıyı açtırmak. Meral buna izin vermeyince Gülsüm geçmişi bir savunma olarak çağırıyor: ev onun, kilit Necdet'in emeği.
2. Çünkü bugünkü mesele kapı. Necdet'in hastalığı, ölümü ve evliliklerinin yılları bu isteğe hizmet etmiyor; bu yüzden anlatılmıyor ve başka bir sahneye kalıyor.
3. Gülsüm geçmişi kapıyı açtırmak için çağırdı, ama anlatırken kendi isteğinin önüne bir engel koydu: çilingir Necdet'in kilidini kırar. Sahnenin sonunda istediğinin tersine karar veriyor ve beklemeyi seçiyor.

Sonraki derse köprü

Gülsüm kilidin hikâyesini tek başına anlattı ve kimse ona itiraz etmedi. Ama geçmiş çoğu zaman bir kişinin malı değildir. Aynı olayı yaşamış iki kişi onu farklı hatırlar ve her biri kendi hatırladığını savunur. Bir sonraki ders, aynı olayı farklı hatırlayan iki kişinin geçmişi nasıl bir çatışmaya çevirdiğini inceliyor.