Bir aile ağacı: Reich, Lowen, Boyesen, Marcher

Açılış sahnesi

Melis, İstanbul'da psikolojik danışmanlık yüksek lisansının ilk yılında. Bu dönem bir seminer dersi için beden odaklı yaklaşımlar üzerine on beş dakikalık bir sunum hazırlıyor. Kütüphanede önüne koyduğu notlarda dört ad var ve dördü de birbirine karışıyor.

Bir makalede "Bodynamic" yazıyor, bir broşürde "Biodynamic masaj". Bir arkadaşı ona "biyoenerjetik egzersizleri" anlatıyor, bir başka arkadaşı ise bunların hepsinin "Reich'tan geldiğini" söylüyor. Melis bir kâğıda dört ad yazıyor, aralarına oklar çiziyor, sonra oklardan yarısını siliyor. Hangi ok gerçekten bir bağı gösteriyor, hangisi yalnız adların benzerliğinden mi doğdu?

Akşam sunumu dinleyecek olan hocası Ayten Hanım'a bir e-posta yazıyor. Cevap kısa geliyor: "Önce kimin kimden öğrendiğini, sonra kimin kimden ayrıldığını bul. Benzer adlar seni yanıltmasın."

Bu derste ne olacak

Bu derste beden psikoterapisinin bir aile ağacını çizeceğiz. Wilhelm Reich'tan başlayıp Alexander Lowen'a, Gerda Boyesen'e ve Lisbeth Marcher'a uzanan dalları göreceğiz ve her birinin bedene nasıl baktığını konuşacağız. Bodynamic ile Biodynamic'i karıştırmamayı da burada öğreneceğiz. Melis ve Ayten Hanım kurgusal kişiler; adı geçen dört kurucu ve onlara dair bilgiler ise kaynaklardan geliyor.

Sıfır noktası

Bir türküyü düşün. Aynı ezgi Doğu Anadolu'da bir biçimde, Ege'de başka bir biçimde söylenir. Sözler biraz değişir, tempo değişir, çalgı değişir. Dinleyen biri ikisinin akraba olduğunu duyar ama ikisini aynı türkü saymaz. Bir de adı benzeyen ama ezgisi bambaşka türküler vardır; onlar akraba değildir, yalnız adları birbirine yakın düşmüştür.

Bir aile ağacı çizerken iki soruyu ayrı tutmak gerekir. Biri soydan gelir: kim kimden öğrendi? Öbürü benzerlikten gelir: kimin adı, sözü ya da yöntemi kime benziyor? İlki bir bağ gösterir, ikincisi yalnız bir yakınlık. Melis'in kâğıdındaki okların yarısı bu iki soruyu karıştırdığı için silindi.

Mekanizma

Kök: Wilhelm Reich

Wilhelm Reich bin sekiz yüz doksan yedide doğdu, Avusturyalı bir psikanalistti. Temel kitabı Karakter Analizi bin dokuz yüz otuz üçte Viyana'da yayımlandı. Reich'a göre bir insanın kendini nasıl koruduğu söylediklerinden çok tavırlarında, alışkanlıklarında ve kas gerginliklerinde okunabilirdi. Bir önceki derste karakter zırhı adıyla tanıştığımız fikir buradan gelir.

Reich'ın yolu bu ders için ayrıca önemli bir yerden geçer. Ansiklopedi kaynaklarına göre bin dokuz yüz otuz dörtte Avrupa'da yer değiştirmeye başladı: önce Danimarka'ya, sonra İsveç'e gitti ve sonunda Oslo'ya yerleşti. İskandinavya'daki beden çalışması geleneği bu yıllarda onunla temas etti. Reich'ın sonraki yılları tartışmalı kuramlar ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki bir davayla geçti; bin dokuz yüz elli yedide cezaevinde öldü.

Bir dal: Alexander Lowen

Alexander Lowen bin dokuz yüz onda doğdu, iki bin sekizde öldü. Lowen Vakfı'nın kendi anlatımına göre Reich'ın öğrencisiydi ve John Pierrakos ile birlikte biyoenerjetik analizi geliştirdi. Uluslararası Biyoenerjetik Analiz Enstitüsü'nü kurdu.

Vakfın sayfası Lowen'ı hastalarını ayağa kaldırıp ayakta çalışan ilk psikoterapist olarak tanıtır. Bu cümle vakfın kendi sözüdür ve bir öncelik iddiası olarak öyle okunmalı. Yine de bir yönü iyi anlatır: Lowen'la birlikte beden çalışması divanın üstünden kalkıp ayağa, yere ve harekete taşındı.

Bir başka dal: Gerda Boyesen

Gerda Boyesen bin dokuz yüz yirmi ikide doğdu, iki bin beşte öldü. Kızı Ebba Boyesen'in anlatımına göre yöntemini bin dokuz yüz elli dörtten başlayarak Oslo'da geliştirdi. Reich'ın öğrencisi Ola Raknes ile çalıştı, hem klinik psikoloji hem de dinamik fizyoterapi eğitimi aldı ve bin dokuz yüz altmış dokuzda Londra'ya geçti.

Adlara dikkat: Biodynamic, Boyesen'in yöntemidir. Bodynamic ise Marcher'ın yöntemidir. Arada yalnız bir harf var ama iki ayrı kurucu, iki ayrı ülke, iki ayrı okul. Okuduğumuz Bodynamic kaynaklarında Boyesen'le doğrudan bir bağ anlatılmıyor. İkisinin arasındaki tek ortak zemin, Reich'ın bıraktığı iz ve Norveç'teki fizyoterapi geleneği gibi görünüyor; bunu doğrudan söyleyen bir kaynak ise bulunamadı.

Kuzeyden gelen bir ses: Lisbeth Marcher

Marcher'ı bu ağaçta nereye koymalıyız? Beden psikoterapisi üzerine yazan David Boadella, ona Reich'ın İskandinav mirası demişti; bu niteleme Marcher'la yapılan bir söyleşide aktarılıyor. Marcher'ın kendisi ise biraz başka bir şey söyler: Reichçı olmayı reddeder, Reich'ın çizdiği sınırların içinde duran bir terapist olduğunu kabul eder.

Bu fark küçük bir kelime oyunu sayılmaz. İlk derste gördüğümüz gibi Marcher zırhı kırmaya inanmadı; dokunmada da Norveçli fizyoterapist Johnsen'in nazik elini, Reich'ın zorlayan elinden ayrı bir yere koydu. Bodynamic'in iki yazarı, Peter Bernhardt ve Joel Isaacs, yöntemin hem Reich'ın hem Lowen'ın karakter yapılarını bir araya getirdiğini ama bedeni onlardan çok daha ayrıntılı tanımaya çalıştığını yazar.

Marcher ile Reich arasındaki asıl ayrılık ise insanın neye yöneldiğiyle ilgili. Bu ayrılığı bir sonraki derste, kendi başlığıyla açacağız.

Psikanaliz ağacından bir ayrım

Aile ağacının bir de öbür yanı var. Reich bir psikanalistti ve beden psikoterapisi gelişim kuramını büyük ölçüde psikanalizden devraldı. Bodynamic burada da kendi yolunu çizer. Bernhardt ve Isaacs'e göre Freud ve Erikson beş yaşından on iki yaşına kadarki yılları tek bir dönem gibi, çocuğun duygusal gelişiminin görece sakinleştiği bir ara dönem gibi ele alır. Bodynamic ise bu yılları birbirinden ayrı görevleri olan iki döneme böler: kendi düşüncesini kurup söylemeyi öğrenmenin dönemi ve bir grupta yer bulmanın dönemi.

Bu ayrım bir okul çocuğuna bakışı değiştirir. Sınıfta ilk kez "ben böyle düşünüyorum" diyen bir çocukla takımda yer kapmaya çalışan bir çocuk, Bodynamic'e göre iki ayrı gelişim işinin içindedir. İkisini aynı sakin dönemin içine koymak, ikisini de görünmez kılabilir. Bu iki dönemi ileride Ada ile Deniz'in okul yıllarında ayrıntılı göreceğiz.

Adlar neden değişti

Ağacın dallarında bir şey daha göze çarpar: karakter yapılarının adları. Reich'tan ve Lowen'dan gelen gelenekte bu yapılara şizoid, oral, mazoşist, rijit gibi klinik adlar verilmişti. Bodynamic eğitmenlerinden Marianne Bentzen, üç sistemi karşılaştırdığı bir yazısında bu eski adları karşılaştırma için kullanır, ama bu patolojik etiketlere karşı yaygın bir memnuniyetsizlik bulunduğunu da ekler.

Bodynamic yapıları bir hastalığın adıyla değil, bir gelişim döneminin adıyla anar: Var olma yapısı, İhtiyaç yapısı, İrade yapısı gibi. Bu değişiklik bir bakışı da değiştirir. Bir insan bir hastalık etiketi taşımaz; bir dönemin temasıyla nasıl karşılaştığına dair bir örüntü taşır.

Kaynaklardan okuma

Yaygın yanlışlar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beden psikoterapisinin aile ağacında köklerden biri Wilhelm Reich'tır. Reich insanın koruma biçimlerini bedenin gerginliklerinde de gördü ve bu fikir pek çok dala yayıldı.

Lowen, Reich'ın öğrencisi olarak biyoenerjetik analizi geliştirdi ve beden çalışmasını ayağa taşıdı. Boyesen, Reich'ın bir öğrencisinin yanında yetişti ve biyodinamik psikolojiyi kurdu. Biodynamic adı ona aittir.

Bodynamic, psikanalizin tek bir sakin dönem saydığı okul yıllarını da iki ayrı gelişim işine böldü: düşünceni söylemek ve bir grupta yer bulmak.

Marcher, Reich'ın İskandinav mirası diye anıldı ama kendini bir Reichçı saymadı. Zırhı kırmak yerine kaynak kurmayı seçti ve karakter yapılarına hastalık adı yerine gelişim dönemlerinin adlarını verdi.

Melis'in sunumundaki son kâğıtta dört ad ve yalnız üç ok kaldı. Ayten Hanım sunumdan sonra en çok şunu beğendiğini söyledi: Melis bilmediği bir oku çizmek yerine orada bir soru işareti bırakmıştı.

Sınıfta

Bodynamic'in yüz yüze eğitiminde bu aile ağacı soyut bir tarih bilgisi olarak kalmaz, çünkü sınıfa gelenlerin çoğu zaten bir dalın üstünden gelir. Kurumun eğitim sayfalarına göre temel eğitim, bir lisans derecesini ya da bir psikoterapi eğitimini tamamlamış çalışan terapistlere yönelik. Sınıfta katılımcı kendi geldiği okulun bedene bakışıyla Bodynamic'in bakışını karşılaştırma fırsatı bulabilir. Bu akademi sana ağacı çiziyor; o ağacın bir dalından ötekine geçmenin bedende nasıl bir şey olduğunu sınıf gösterir.

Sonraki derse köprü

Marcher ile Reich arasındaki en derin ayrılığı bu derste yalnız adıyla andık. Reich için insanın çekirdeğinde başka bir güç vardı; Marcher ise insanın en temel yöneliminin başka insanlarla bağ kurmak olduğunu söyledi. Bir sonraki derste bu fikre, Bodynamic'in onur ve karşılıklı bağ dediği iki kavrama bakacağız ve bir insanın ikisi arasında nasıl sıkışabildiğini göreceğiz.