Bir diyeti okumanın soruları

Açılış sahnesi

Mardin'de bir kitapçı, akşamüstü. Kırk bir yaşındaki Leyla, çok satanlar rafının önünde bir diyet kitabının arka kapağını okuyor. Kapakta «bilimsel olarak kanıtlanmış», «otuz günde yeni sen» ve «metabolizmanı yeniden programla» yazıyor; yazarın fotoğrafının altında bir doktor unvanı var. Kitabın içinde yüzlerce kaynak gösterilmiş. Leyla iki yıl önce başka bir kitabın vaadiyle başladığı diyeti üçüncü ayda bırakmıştı. Bu kez kitabı almadan önce bir kâğıda beş soru yazıyor ve kitabın sayfalarında cevaplarını arıyor.

Kitapçıdaki sahne kurgudur; Leyla'nın kâğıdındaki sorular ise adı olan diyetleri sınayan gerçek denemelerin tasarımından çıkıyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste tartıdaki hızlı düşüşün sudan, başlangıç anından, enerji alımından ve zamandan nasıl beslendiğini gördük (A04-M01-D02). Bu derste bu ayrımı bir okuma alışkanlığına dönüştürüyoruz. Akademinin geri kalanında okuyacağımız her diyete aynı beş soruyu soracağız: diyet tam olarak neyi vaat ediyor, bu vaadi hangi deneme sınadı, sonuç neyle kıyaslandı, ölçüm kaçıncı ayda yapıldı ve diyet kimler için uygun değil? Soruların nasıl çalıştığını görmek için, popüler diyetleri doğrudan karşılaştıran üç denemeyi okuyacağız.

Sıfır noktası

Bir diyetin sözü genellikle iddiasıyla başlar: «yağ yakar», «metabolizmayı hızlandırır», «iltihabı azaltır». İddianın arkasında bir mekanizma anlatısı vardır; bazen bir hayvan deneyi, bazen birkaç kişinin hikâyesi, bazen de gerçek bir deneme. Okurun işi, iddianın sesini değil, onu taşıyan kanıtın biçimini görmektir. Bunun için birkaç araştırma kavramı yeterli.

Bilim ne diyor

Neyle karşılaştırılmış, kim sürdürmüş?

Dansinger ve ekibi, dört popüler diyeti aynı denemede yan yana koydu: biri karbonhidratı, biri yağı kısıtlıyor, biri makro besinlerin dengesini, biri kalori saymayı öne çıkarıyordu.

Bu kart, Leyla'nın sorularından ikisini aynı anda cevaplıyor. Karşılaştırma grubu sorusunda: dört diyet birbiriyle karşılaştırıldığında, «hangisi en iyi» sorusunun cevabı belirsizleşti; hepsi ılımlı ve birbirine yakın sonuç verdi. Uyum sorusunda: bir yılın sonunda katılımcıların yarısı ile üçte ikisi arasında bir kısmı denemedeydi ve kilo kaybını en iyi açıklayan şey, diyetin adı değil, kişinin onu ne kadar sürdürdüğüydü.

Tedavi niyetine göre analiz ile tamamlayanlar analizi arasındaki fark da burada görünüyor. Yazarlar denemeyi bırakanları «kilosu değişmemiş» sayarak temkinli bir tahmin yaptı; tamamlayanlara bakıldığında sonuçlar daha parlaktı. Bir diyet kitabı yalnız tamamlayanların sonucunu verirse, okur diyeti sürdüremeyenlerin hikâyesini hiç duymaz.

Ne kadar sürmüş?

Birçok diyet denemesi altı ay ya da bir yıl sürer. Sacks ve ekibi, iki yıl süren ve yüzlerce kişiyi kapsayan bir denemeyle makro besin dağılımı farklı dört diyeti karşılaştırdı.

Bu kart süre sorusunun neden önemli olduğunu gösteriyor. Altıncı ayda bütün gruplar yaklaşık aynı noktadaydı; on ikinci aydan sonra hepsi kilo geri almaya başladı. Altı aylık bir rapor başarı, iki yıllık rapor daha ılımlı bir tablo anlatır. Bir diyetin iddiasını okurken «bu sonuç kaçıncı ayda ölçüldü?» diye sormak, tablonun hangi parçasının gösterildiğini ortaya çıkarır.

Bir şey daha var: oturumlara katılım. Kilo kaybını en iyi öngören etkenlerden biri, katılımcının destek oturumlarına ne kadar geldiğiydi. Bir diyet kitabının yalnız yemek listesini veren bir sayfası, denemedeki gruba sunulan iki yıllık desteğin yerini tutmaz.

Kime uyar, kime uymaz?

Kişiye özel diyet fikri çok çekici: genine, insülin yanıtına ya da metabolizma tipine göre «sana uygun» diyet. Gardner ve ekibi bu fikrin iki versiyonunu bir denemede sınadı.

Bu kart «kime uymaz» sorusunun iki yüzünü ayırıyor. Birinci yüz, tıbbi bir nedenle belli bir diyetin uygun olmadığı kişiler: böbrek hastalığı, gebelik, yeme bozukluğu geçmişi, kan şekerini düşüren ilaç kullanımı. Bu sorunun cevabı vardır ve her diyet dersinde ayrıca yazılır. İkinci yüz, «senin metabolizmana şu diyet uyar» türünden kişiye özel vaatler. Bu vaatlerin sınanan versiyonları, DIETFITS denemesinde hangi diyetin kime daha iyi geleceğini göstermedi. Bu, kişiler arası farkın olmadığı anlamına gelmez; o farkı bugün güvenle öngörecek bir test olmadığını gösterir.

Usta katmanı

Leyla'nın beş sorusu, Akdeniz tipinden ketojenik diyete kadar sonraki bütün derslerde aynı sırayla sorulacak. Her birinin sık rastlanan bir tuzağı var.

İddia sorusunda tuzak, mekanizma anlatısını sonuç sanmaktır. «Bu diyet insülini düşürür, insülin düşünce yağ yanar» bir mekanizma anlatısıdır; diyetin insanlarda daha fazla yağ kaybettirdiğini gösteren bir deneme değildir. İddiayı ölçülebilir bir cümleye çevirmek ilk adımdır: «bu diyet, bir yılda, başka bir diyete göre daha fazla kilo kaybettirir» gibi.

Deneme sorusunda tuzak, kaynakların türünü görmemektir. Bir diyet kitabının kaynakçasında hücre deneyi, hayvan deneyi, gözlemsel çalışma ve kişisel hikâye yan yana durabilir. M12-D06'da bir hayvan bulgusunun insana neden doğrudan taşınamadığını görmüştük; aynı soru burada da geçerli. Aranan şey, diyetin kendisinin insanlarda sınandığı bir denemedir; varsa, kaydedilmiş mi ve birincil sonlanımı ne?

Karşılaştırma sorusunda tuzak, diyet yapmamakla karşılaştırmayı başka bir diyetle karşılaştırma gibi sunmaktır. A04-M01-D02'deki ağ meta-analizinde gördüğümüz gibi, diyetler diyet yapmamaya göre belirgin, birbirlerine göre küçük farklar gösterir.

Süre sorusunda tuzak, ilk ayların sonucunu kalıcı sanmaktır. Sacks denemesinde bütün gruplar on ikinci aydan sonra kilo geri almaya başladı. Bir sonucun hangi ayda ölçüldüğü, onun ne anlattığını belirler.

Kime uymaz sorusunda tuzak, bu soruyu hiç sormamaktır. Bir diyetin tanıtımı kimin için uygun olmadığını söylemiyorsa, bu sessizlik bir bilgi boşluğudur.

Kanıtın sınırı

Dansinger denemesi tek merkezliydi, 160 kişiyle görece küçüktü ve uyumu katılımcıların kendi bildirimiyle ölçtü; dört popüler diyetin bugünkü sürümleri o günkülerden farklı olabilir. Sacks denemesi iki yıl sürdü ve büyüktü, ama bütün diyetler sağlıklı yiyeceklerden kuruluydu ve katılımcılara yoğun destek verildi; gündelik hayatta destek olmadan uygulanan diyetlerin sonucu daha zayıf olabilir. Gardner denemesi yalnız diyabeti olmayan, 18–50 yaşlarında yetişkinleri kapsadı ve yalnız belirli genotip örüntülerini ve insülin salgısını sınadı; başka biyolojik ölçülerin bir gün yol gösterebileceğini dışlamıyor. Üç denemenin de birincil sonlanımı kiloydu; kalp krizi ya da ölüm gibi sert sonlanımlara bakmadılar. Deneme kaydı, birincil sonlanım ve tedavi niyetine göre analiz, klinik araştırma yönteminin yerleşik kavramları olarak aktarıldı.

Kime uymaz

Beş soruyu sormak kimseye zarar vermez; ama bu soruların cevabını kendi başına aramak her durumda yeterli değildir. Kronik böbrek hastalığı, karaciğer hastalığı, tip 1 diyabet, kan şekerini düşüren ilaç ya da kan sulandırıcı kullanımı olan kişiler, gebeler ve emzirenler, çocuklar ve ergenler, yeme bozukluğu geçmişi olanlar bir diyetin kendileri için uygun olup olmadığını hekim ya da diyetisyenle birlikte değerlendirmelidir. Bir diyet kitabının «kime uymaz» bölümü bu kişiler için kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir diyeti okumak için beş soru yeterli bir başlangıçtır: vaat edilen sonuç, onu sınayan deneme, karşılaştırma grubu, ölçümün yapıldığı ay ve uygun olmadığı kişiler. Kaynak sayısı ya da yazarın unvanı bu soruların cevabı değildir.

Dört popüler diyeti karşılaştıran bir denemede kilo kaybı diyetin türüyle değil, diyete uyumla ilişkiliydi. Makro besin dağılımı farklı dört diyeti iki yıl izleyen bir denemede sonuçlar benzerdi ve bütün gruplar on ikinci aydan sonra kilo geri almaya başladı.

Düşük yağlı ve düşük karbonhidratlı diyeti karşılaştıran bir denemede, sınanan genotip örüntüleri ve insülin salgısı hangi diyetin kime daha iyi geleceğini öngörmedi. «Kime uymaz» sorusunun tıbbi cevabı vardır; «sana bu uyar» vaadinin bugün güvenilir bir testi yoktur.

Sonraki derse köprü

Bu derste tek tek denemeleri okuduk; her biri bir diyeti bir başkasıyla karşılaştırdı. Ama A04-M01-D01'de gördüğümüz büyük kohortlar başka bir şey yapıyordu: yüz binlerce kişinin gerçek beslenme düzenini bir puana çeviriyordu. Akdeniz puanı ya da Sağlıklı Beslenme İndeksi tam olarak hangi yiyecek gruplarını sayıyor, zeytinyağına ya da kırmızı ete kaç puan veriyor? Sonraki ders örüntü puanlarının içini açıyor ve bir kohortta nasıl kullanıldıklarını gösteriyor.