Bu akademi ne verir, ne vermez

Açılış sahnesi

Malatya'da kayısı hasadının bittiği hafta. Eczane teknisyeni Zehra, akşam yemeğinden sonra babasının dizini ovarken telefonuna bir mesaj düşüyor. Ağabeyi bir ilan göndermiş: «Online akupunktur kursu, üç hafta sonunda sertifika.» Altına da bir not eklemiş: «Sen öğrenirsin, babamın dizine evde yaparsın.»

Zehra bu akademinin ilk dersini okumuş, akupunkturun ne olduğunu artık biliyor. Şimdi aklında başka bir soru var. Bu akademinin sonunda babasının dizine iğne yapabilecek mi? Hangi noktaya basacağını öğrenecek mi? Babasının dizindeki ağrının ne olduğunu anlayabilecek mi?

Üç sorunun yanıtı da hayır. Ama Zehra'nın bu akademiden alacağı şey az değil. Babasıyla hekime gittiğinde soracağı soruları, bir ilanın neyi gizlediğini, bir çalışmanın neyi sınadığını ve dizdeki ağrının hangi işaretle beklenmeden muayene edilmesi gerektiğini öğrenecek. Zehra ve bu dersteki bütün kişiler kurgusaldır; Zehra'nın sorusu ise bu akademiye gelen okurların en sık sorusudur.

Bu derste ne olacak

Bu ders akademinin sözleşmesini yazıyor. İlk yarıda akademinin okura verdiği dört şeyi tek tek tanıtacağız: geleneği kendi diliyle okuyabilmek, bir araştırma cümlesini tartabilmek, güvenlik işaretlerini tanımak ve hekimle konuşmaya hazırlanmak. İkinci yarıda akademinin bilerek vermediği şeyleri sayacağız: tanı, tedavi önerisi ve iğne eğitimi.

Bu sınırların neden çizildiğini de konuşacağız. Bir sınır yasadan, bir sınır güvenlikten, bir sınır da araştırmanın bize söylediğinden geliyor: tamamlayıcı yöntem kullanan kişilerin bunu hekimine çoğu zaman söylemediğini ve tıbbi tedavinin yerine konan bir yöntemin bedelinin ağır olabildiğini gösteren çalışmalardan.

Sıfır noktası

Akupunktur üzerine yazılmış metinlerin çoğu iki uçtan birinde durur. Bir uçta yöntemi her derde deva gibi anlatan broşürler, öteki uçta onu tümüyle boş bir ritüel sayan yazılar. Bu akademi ikisinden de uzak duruyor. Yerine iki ayrı okuryazarlık kurmaya çalışıyor.

Mekanizma

Birinci verdiği: geleneği kendi diliyle okumak

Klasik metinler bedeni bugünkü anatomiden çok farklı bir dille anlatır. Qi, kanal, dalak, ateş ve su gibi sözcükler orada başka anlamlar taşır. Bu dili bilmeyen biri iki hatadan birine düşer: ya «Dalak'ı güçlendirir» cümlesini dalak organına dair bir iddia sanıp gülüp geçer, ya da onu bir laboratuvar bulgusu gibi aktarır.

Bölüm III ve IV bu dili öğretir. Her kavram kendi metninden, kendi okulundan ve saygıyla anlatılır. Ardından her derste bir bölüm, o kavramın bugünkü bilgide neye karşılık geldiğini ya da gelmediğini söyler. Böylece okur bir öğretiyi ne alay ederek ne de onu kanıt sanarak okuyabilir.

İkinci verdiği: bir araştırma cümlesini tartmak

«Akupunktur migrene iyi geliyor, araştırmalar kanıtladı» cümlesi duyulduğunda üç soru sorulmalı: hangi araştırma, neye kıyasla, kimde? Akademinin bütün kanıt kartları bu üç soruya yanıt verecek biçimde kurulmuştur. Bölüm VII'deki altmışı aşkın ders aynı şablonla ilerler: olağan bakıma karşı ne bulundu, sham uygulamaya karşı ne bulundu, kılavuzlar ne diyor.

Üçüncü verdiği: güvenlik işaretlerini tanımak

Akupunktur, eğitimli bir hekimin elinde ciddi yan etkisi seyrek bir yöntemdir; ama seyrek, hiç demek değildir. Göğüs duvarının ince olduğu yerde akciğer zarı, ense çukurunda derindeki yapılar, steril olmayan iğnede enfeksiyon gerçek risklerdir. Akademi bu riskleri sıklıklarıyla, korkutmadan ama küçümsemeden anlatır (M44). Daha önemlisi, her uygulama alanı dersinde bir kırmızı bayrak bölümü taşır: o konuda hangi belirti akupunktur düşünülmeden önce bir hekime götürülmelidir.

Dördüncü verdiği: hekimle konuşmaya hazırlanmak

Akupunkturu düşünen kişinin en önemli konuşması çoğu zaman akupunktur uygulayıcısıyla değil, kendi hekimiyledir. Kan sulandırıcı kullanan, kalp pili taşıyan ya da gebe olan kişide bu konuşma bir güvenlik koşuludur. Bir tanının konup konmadığı, tedavinin sürüp sürmediği de bu konuşmada belirlenir.

Araştırmalar bu konuşmanın çoğu zaman hiç yapılmadığını gösteriyor.

Bu bulgunun akupunktur için anlamı açık: okurun bu akademiden alacağı en somut beceri, akupunkturu hekimiyle konuşmaktır. Bölüm X'taki «Hekiminle akupunkturu konuşmak» dersi (M50-D07) bunu bir soru listesine çevirir.

Bilerek vermediği: tanı, tedavi önerisi, iğne eğitimi

Akademinin ilk vermediği şey tanıdır. Hiçbir ders okurun belirtisinin ne olduğunu söylemez. Geleneksel tanı da, yani dil ve nabız incelemesi de, Bölüm III'te bir öğreti olarak anlatılır; okurun kendi diline bakıp kendine tanı koyması için değil.

İkinci vermediği şey tedavi önerisidir. Hiçbir ders okura «şu durumda akupunktur yaptır» ya da «şu ilacı bırak» demez. Bir alanda kanıt güçlüyse bu açıkça söylenir; ama o kanıtın okurun kendi durumuna uyup uymadığına karar vermek, tanıyı koyan hekimle birlikte yapılacak bir iştir.

Üçüncü vermediği şey iğne eğitimidir. Türkiye'de akupunkturu yalnız bu alanda sertifika almış hekim ve diş hekimi uygulayabilir; kimin hangi koşulla uygulayabildiği M01-D04'te anlatılıyor. Bu akademi bir sertifika vermez, bir sertifika eğitiminin yerini de tutmaz. Noktaların yerini ve altındaki yapıları anlatır ama iğnenin derinliğini, açısını ve uyarım tekniğini anlatmaz. Evde güvenle yapılabilecek tek uygulama parmakla basınçtır, yani akupresürdür, ve onun da kuralları vardır.

Bu çalışma akupunktur hakkında bir şey söylemiyor; tıbbi tedavinin yerine konan herhangi bir yöntem hakkında söylüyor. Akademinin «tamamlayıcı» ile «alternatif» arasında yaptığı ayrım buradan doğuyor.

Usta katmanı

Bu sınırlar okurun özerkliğini daraltıyor mu? Bir itiraz şöyle kurulabilir: okur yetişkindir, kendi bedeni hakkında karar verir, akademi ona neden «hangi noktaya basayım» sorusunun yanıtını vermesin? Akademinin yanıtı iki katmanlı. Birincisi, okura bilgi esirgenmiyor: noktaların yerini, öğretideki işlevlerini ve sınandıkları çalışmaları herkes okuyabilir. Esirgenen şey bir karar; o karar bir tanıya ve o kişinin tıbbi durumuna dayanır ve bir metin onu uzaktan veremez.

İkincisi, akupresür için akademi açıkça bir öneri alanı açıyor: Bölüm X, evde güvenle denenebilecek basınç uygulamalarını kurallarıyla anlatıyor. Bu, okurun bedeni üzerindeki kararına saygının akademideki karşılığıdır; ama yalnız riski düşük ve kendine uygulanabilir yöntemde.

Öteki ince nokta tersinden gelir: sınırı çizmek, akupunkturu küçümsemek değildir. Akademi bir yöntemin hangi alanda gerçek bir kanıt taşıdığını da aynı açıklıkla söyler. Uzun süren kas ve eklem ağrısında da, ameliyattan sonra bulantıyı önlemede de kanıtın ne dediği M01-D01'de kısaca görüldü; Bölüm VII bunu alan alan açacak. Sınır, bir bilginin nereye kadar taşınabileceğini söyler; bilginin değerini düşürmez.

Kanıtın sınırı

Bu dersin iki kanıt kartı akademinin sınırlarını desteklemek için seçildi, ama ikisi de akupunkturun kendisini sınamıyor. Foley ve arkadaşlarının derlemesindeki birleştirilmiş oran bitkisel ürün gibi biyolojik yöntemlere ait; akupunktur kullanıcılarının bunu hekime söyleme oranı ayrıca ölçülmeli. Çalışmalar «tamamlayıcı yöntem» sözcüğünü farklı tanımladığı için aralarındaki fark büyük ve hiçbiri Türkiye'den değil.

Johnson ve arkadaşlarının çalışması ise gözlemsel ve küçük bir gruba dayanıyor. Yalnız alternatif yöntem seçen kişiler, standart tedavi alanlardan başka yönlerden de farklı olabilir; eşleştirme bunu tümüyle gideremez. Kayıt hangi alternatif yöntemin kullanıldığını söylemediği için, bu bulgudan akupunktura özgü bir risk sayısı çıkarılamaz. İki çalışmanın birlikte söylediği şey dar ama sağlam: tamamlayıcı yöntem kullanımı çoğu zaman hekimden saklanır ve tıbbi tedavinin yerine konduğunda bedel ağır olabilir. Bunun akupunktur özelinde ne kadar geçerli olduğu açık bir sorudur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bu akademi dört şey verir: bir geleneği kendi diliyle okumayı, bir araştırma cümlesini «neye kıyasla, kimde» diye tartmayı, güvenlik işaretlerini tanımayı ve hekimle konuşmaya hazırlanmayı.

Üç şeyi bilerek vermez: tanı, tedavi önerisi ve iğne eğitimi. Türkiye'de akupunkturu sertifikalı hekim ve diş hekimi uygular; evde yalnız akupresür anlatılır.

Tamamlayıcı ile alternatif arasındaki fark yöntemde değil kullanılış biçimindedir. Aynı iğne tıbbi tedavinin yanında tamamlayıcıdır, onun yerine konduğunda alternatiftir. Bir yöntemi hekimden saklamak da yaygın bir alışkanlıktır; en somut beceri onu söyleyebilmektir.

Sonraki derse köprü

Bu dersin iki kanıt kartı iki ayrı etiket taşıyordu: biri orta düzey destek, öteki erken bulgu. Önceki dersin kartlarında ise geleneksel öğreti ve tarihsel kayıt da vardı. Sıradaki ders (M01-D03) bu etiketlerin tamamını tanıtıyor ve klasik bir metnin sözünün, farede gösterilen bir sinir yolunun ve dolaşan bir iddianın neden araştırma kartı sayılmadığını açıklıyor.