Meslek değil görev

Açılış sahnesi

Ankara, Söğütözü, pazartesi sabahı. Ardıç Sigorta'nın hasar biriminde kahve molasında herkes aynı haberi konuşuyor: bir gazete makalesi, «yapay zekâ sigortacılıkta hasar uzmanlarının yarısının işini alacak» diyor. Birimin en kıdemlisi on dokuz yıllık bir uzman, gülerek ama gülmeden söylüyor: «Ben emekliliğe yetişirim herhalde. Gençler ne yapacak, onu düşünün.»

Öğleden sonra grubun dijital dönüşüm direktörü Burak Bey birimin toplantı odasında bir beyaz tahtanın önünde duruyor. Makaleyi tartışmıyor; bir kalem alıp tahtaya tek bir soru yazıyor: «Bir hasar uzmanı bir günde tam olarak ne yapar?» Uzmanlar sayıyor, Burak Bey yazıyor: dosyayı açmak ve belgeleri okumak, ekspertiz raporunu özetlemek, sigortalıyı aramak, kaza tutanağıyla fotoğrafları karşılaştırmak, sahtecilik şüphesini fark etmek, ödeme tutarına karar vermek, ret mektubu yazmak, avukatla konuşmak. Tahtada on dört satır oluyor. Burak Bey dönüp soruyor: «Şimdi söyleyin, bu satırların hangisini bir yazılım yapabilir, hangisini yapamaz, hangisinde size yardım eder?» Bu ders yapay zekânın etkisini mesleklerden değil, görevlerden başlayarak okumayı anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Yapay zekâ üzerine haberlerin çoğu meslekler üzerinden konuşur: «muhasebeciler», «çevirmenler», «müşteri temsilcileri». Oysa bir meslek bir görevler paketidir ve yapay zekâ bu paketin bütününü değil, bazı parçalarını etkiler. Önce bu yaklaşımı kullanan iki araştırmayı okuyacağız: biri hangi görevlerin dil modellerinin yeteneklerine açık olduğunu tahmin ediyor, öteki insanların işte bu araçları gerçekte ne kadar kullandığını ölçüyor. Sonra «açık olmak» ile «yerini almak» arasındaki farkı ve bir aracın bir görevi devralması ile bir çalışanı desteklemesi arasındaki ayrımı sahadan örneklerle göreceğiz. Ardından görev haritasının neden kaygıdan daha kullanışlı bir başlangıç noktası olduğunu tartışacağız.

Kural ne diyor

Yapay zekânın işi nasıl değiştireceğini söyleyen bir kanun yok; ama araştırmalar bu soruya görevlerden bakmanın bir yolunu gösteriyor.

İki kartı birlikte okuyunca bir resim çıkıyor: dil modellerinin dokunabileceği görevler çok, gerçekte dokunduğu çalışma saati ise şimdilik az. Aradaki fark, bir görevin araca «açık» olmasıyla o görevin gerçekten araca verilmesi arasındaki mesafedir; bu mesafeyi kurumların kararları, araçların güvenilirliği ve çalışanların alışkanlıkları belirler.

Sahada

Görevler, meslekler değil

Burak Bey'in tahtasındaki on dört satır, bu iki kavramı ayırmak için iyi bir yer. Ekspertiz raporunu özetlemek bir yapay zekâ aracına açık bir görevdir; ama özetin doğru olduğunu kontrol etmek, ödeme tutarına karar vermek ve ret mektubunu imzalamak uzmanda kalır. Sigortalıyı aramak, özellikle ağır bir kazadan sonra, bir yazılımın üstlenmesi istenecek bir görev değildir. Sahtecilik şüphesi ise ilginç bir yerde durur: bir yazılım tutarsızlıkları işaretleyebilir, ama şüpheyi bir suçlamaya dönüştürüp dönüştürmeme kararı bir insanındır.

Açık olmak, yerini almak değil

Bir görevin bir araca açık olması, o görevin kesinlikle araca verileceği anlamına gelmez; verilmesi de işin ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Arada en az üç soru vardır: aracın o görevde ne kadar güvenilir olduğu, hatasının bedelinin ne olduğu ve kurumun bu kararı nasıl verdiği.

Burak Bey'in tahtası

Toplantının sonunda tahtadaki on dört satırın yanında üç renk var. Yeşil: araç bu görevi büyük ölçüde yapabilir, uzman denetler; ekspertiz raporunu özetlemek ve standart mektupların ilk taslağı. Sarı: araç yardım eder ama karar ve sorumluluk uzmanda kalır; fotoğraflarla tutanağı karşılaştırmak ve sahtecilik şüphesini işaretlemek. Kırmızı: araç bu göreve dokunmaz ya da dokunmamalı; ağır bir kazadan sonra sigortalıyı aramak, ödeme kararını vermek ve avukatla müzakere. On dört satırdan dördü yeşil, altısı sarı, dördü kırmızı çıkıyor. On dokuz yıllık uzman tahtaya bakıp bir süre susuyor, sonra soruyor: «Sarılar en çok bizim deneyimimize ihtiyaç duyanlar, değil mi?» Burak Bey başını sallıyor. Toplantıdan çıkarken makaleyi kimse konuşmuyor; herkes kendi tahtasını çizmenin nasıl olacağını konuşuyor.

Gri alan

Görev düzeyinde bakmak kaygıyı azaltır ama bütün soruları cevaplamaz. Maruziyet tahminleri belirli bir dönemin araçlarına ve belirli bir ülkenin meslek tanımlarına dayanır; araçlar geliştikçe hangi görevin «açık» sayılacağı değişir ve bugünkü tahminler kısa sürede eskiyebilir. Bir görevin araca verilmesinin işe, ücrete ve istihdama etkisi de tartışmalıdır: bazı araştırmacılar zaman tasarrufunun yeni ve daha değerli işlere aktarılacağını, bazıları ise aynı işin daha az kişiyle ya da daha düşük ücretle yapılacağını öne sürüyor; hangisinin olacağı kurumların ve sektörlerin kararlarına bağlı görünüyor. Türkiye için görev düzeyinde benzer bir tahmin bu derste kullanılan kaynaklarda yok; Amerikan verisinden Türk işyerlerine doğrudan sonuç çıkarmak dikkat ister. Son olarak, bir görevin «yeşil» mi «sarı» mı olduğu kurumdan kuruma değişebilir: aynı özetleme görevi bir sigorta şirketinde düşük riskli, bir hastanede yüksek riskli olabilir.

Senin işinde

Kendi işini bir hafta boyunca görevlerine ayırarak düşün. Her gün tekrarladığın, belirli bir girdiyle başlayıp belirli bir çıktıyla biten iş parçalarını say: e-postaları yanıtlamak, bir raporu hazırlamak, bir müşteriyle konuşmak, bir karar vermek. Her birinin yanına üç sorudan birini koy: bir araç bunu benim yerime yapabilir mi, bana yardım edebilir mi, yoksa bu görev benim kalmalı mı? Üçüncü sütuna düşen görevlerin neden senin kalması gerektiğini bir cümleyle yazabiliyor musun? Bu cümle, işinin yapay zekâ çağındaki değerinin en açık anlatımıdır. İkinci sütuna düşen görevlerde bir araç denemek istiyorsan, önce kurumunun hangi araçlara izin verdiğini öğren; hangi verinin hangi araca verilebileceği bu akademinin ikinci modülünün konusu. Bir ekip yönetiyorsan, bu görev haritasını ekibinle birlikte çiz; çalışanların kendi işlerini en iyi bilen kişiler olduğu ve kaygının çoğu zaman bilinmeyenden geldiği unutulmamalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yapay zekâ meslekleri değil, önce görevleri değiştirir. Görev düzeyinde yapılan bir tahmin, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki çalışanların yaklaşık yüzde sekseninin görevlerinin en az onda birinin, yaklaşık yüzde on dokuzunun ise en az yarısının dil modellerinden etkilenebileceğini öne sürdü; bu bir maruziyet tahminidir, iş kaybı ölçümü değil. Aynı ülkede yapılan anketler kullanımın hızla yayıldığını ama toplam çalışma saatlerinin henüz küçük bir kısmına dokunduğunu gösterdi. Bir aracın bir görevi devralması ile bir çalışanı desteklemesi farklıdır; çoğu işte bazı görevler otomatikleşir, bazıları değişir, bazıları insanda kalır ve yerine doğrulama gibi yeni görevler gelir. Kendi işini görevlere ayırmak, kaygıdan daha kullanışlı bir başlangıçtır.

Sonraki derse köprü

Tahtadaki yeşil ve sarı görevlerde araç işi hızlandırabilir; peki ne kadar? Gazetelerde dolaşan «yüzde kırk daha hızlı», «yüzde on beş daha verimli» gibi sayılar hangi işte, hangi araçla, kimin üzerinde ve ne kadar süreyle ölçüldü? Üretken yapay zekânın verimliliğe etkisini ölçen saha ve deney çalışmalarını sınırlarıyla birlikte M01-D02 okuyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bu derste «maruziyet» ne anlama geliyor?

• A) Bir mesleğin kesinlikle ortadan kalkacağı.
• B) Bir görevin bir yapay zekâ aracıyla aynı kalitede belirgin biçimde daha hızlı yapılabilecek olması.
• C) Bir çalışanın yapay zekâ kullanmayı reddetmesi.
• D) Bir şirketin yapay zekâ aracı satın alması.

Cevap: B. Maruziyet bir görevin araçla belirgin biçimde hızlanabileceği tahminidir. İşin ya da mesleğin ortadan kalkacağı anlamına gelmez; görevin araca gerçekten verilip verilmeyeceği başka sorulara bağlıdır.

Soru 2 · Senaryo

Bir hukuk bürosunda bir stajyer bir dilekçe taslağını bir sohbet asistanıyla yarım saatte hazırlıyor, ama asistanın gösterdiği emsal kararlardan biri gerçekte yok. Bu durum görev düzeyinde nasıl okunmalı?

• A) Yazma görevi kısaldı, ama doğrulama yeni ve zorunlu bir görev oldu.
• B) Stajyerin işi tamamen ortadan kalktı.
• C) Araç hatasız olduğu için doğrulamaya gerek yoktur.
• D) Dilekçe yazmak bir yapay zekâ görevi değildir.

Cevap: A. Araç yazma süresini azalttı ama ortaya bir doğrulama görevi çıkardı. Yapay zekânın etkisi çoğu zaman bir işi yok etmek değil, işin içindeki görevleri yeniden dağıtmaktır.

Soru 3 · Tuzak

Bir yönetici «Araştırmalar çalışanların yüzde sekseninin işini yapay zekânın alacağını gösteriyor» diyor. Bu derste okunan araştırmaya göre en doğru düzeltme hangisidir?

• A) Yönetici haklıdır; yüzde seksen iş kaybedilecek.
• B) Araştırma yalnız düşük ücretli işleri inceledi.
• C) Araştırma hiçbir görevin etkilenmeyeceğini buldu.
• D) Araştırma çalışanların yaklaşık yüzde sekseninin görevlerinin en az onda birinin etkilenebileceğini tahmin etti; bu bir maruziyet tahminidir, iş kaybı değil.

Cevap: D. Tahmin görev düzeyindedir ve «etkilenebilir» görevi anlatır; yazarlar bir benimseme takvimi de öngörmedi. Bunu «işlerin yüzde sekseni gidecek» diye okumak bulguyu çarpıtır.

Soru 4 · Uygulama

Bir lojistik firmasında rota planlamacıları olağan günlerde yazılımın önerdiği rotaları onaylıyor, istisnalarda ise kendileri plan yapıyor. Firmanın bu ekip için en akıllıca tutumu hangisidir?

• A) Planlamacıları tamamen kaldırmak.
• B) Yazılımı kaldırıp eski yönteme dönmek.
• C) Planlamacıların istisnaları yönetebilmesi için olağan hesabın nasıl yapıldığını bilmeye ve pratik yapmaya devam etmesini sağlamak.
• D) İstisnaları da yazılıma bırakmak ve kimsenin denetlememesi.

Cevap: C. Görev olağan günlerin hesabından istisnaların yönetimine kaydı. İstisnayı iyi yönetmek, olağanın nasıl hesaplandığını bilmeyi gerektirir; bu bilgi kullanılmazsa aşınabilir.