Kanıt etiketleri ve gelenek aktarımı

Açılış sahnesi

Sivas'ta bir halk kütüphanesinin çocuk bölümü kapandıktan sonra, akşamüstü. Kütüphaneci Songül Hanım masaya renkli etiketlerle dolu bir kutu açıyor. Ertesi gün okulların ziyareti var ve raflardaki kitapları yeniden işaretlemesi gerekiyor: masallar bir renk, ansiklopediler bir renk, anı kitapları bir renk. Yanında gönüllü olarak çalışan üniversite öğrencisi Berk bir kitabı elinde tutup duraksıyor. Kapağında «Yüzünden Tanı: Kaşlardan Kadere» yazıyor.

«Bunu nereye koyacağız?» diye soruyor Berk. «Bilim rafına mı?» Songül Hanım kitabı çevirip arka kapağı okuyor, sonra içindekiler sayfasına bakıyor. Kitap Çin ve Osmanlı yüz okuma geleneklerini aktarıyor, ama yer yer «araştırmalar gösteriyor ki» diye başlayan cümleler kuruyor ve hiçbirinin altında bir kaynak yok. «Bu kitabın tek bir rengi yok,» diyor Songül Hanım. «Bazı sayfaları bir geleneği anlatıyor, bazı sayfaları bir bilim iddiası kuruyor. Etiketi kitaba değil, cümlelere koymak gerekirdi.»

Berk gülüyor ama sözü kafasına takılıyor. Bir kitabın cümlelerini tek tek etiketlemek mümkün olsaydı, okur hangi cümlenin bir masal gibi, hangisinin bir haber gibi okunacağını bilirdi. Kütüphane bunu yapamaz. Bir ders yapabilir.

Sivas'taki kütüphane ve iki çalışanı bu dersin kurgusudur, kitap da öyle. Ama Songül Hanım'ın önerisi bu akademinin işleyişini anlatıyor: her derste kanıt kartları bir cümleye, bir iddiaya ya da bir bulguya etiket koyar; kitaba, kişiye ya da geleneğe değil.

Bu derste ne olacak

İlk iki derste yüz okumanın üç anlamını ayırdık (M01-D01) ve her iddiada iki soru sorduk: gelenek ne der, ölçüm ne der (M01-D02). Bu ders o iki sorunun cevaplarını nasıl işaretleyeceğimizi öğretiyor. Akademinin on bir kanıt etiketi var ve her ders en az iki farklı etiket kullanmak zorunda.

Etiketleri dört aileye ayırarak tanıyacağız: araştırmanın desteği ne kadar güçlü, sınama nasıl sonuçlandı, kimin görüşü ya da önerisi konuşuyor ve bir kaynak tarihte ne söyledi. Sonra iki zor ayrıma özellikle bakacağız: «Gelenek aktarımı» ile «Çürütüldü» arasındaki fark ve «Tekrarlanamadı» etiketinin neden «Çürütüldü»den ayrı tutulduğu.

Sıfır noktası

Bir kanıt etiketi, bir iddianın ne kadar desteklendiği hakkında kısa bir hükümdür. Hüküm iddiaya verilir, iddiayı kuran kişiye ya da geleneğe değil. Aynı kişi bir konuda güçlü bir bulgu, başka bir konuda tartışmalı bir iddia ortaya koymuş olabilir; aynı gelenekte bir söz yalnız aktarılmış, bir başkası sınanıp tutmamış olabilir.

Mekanizma

Destek ailesi: ne kadar güçlü?

İlk dört etiket, araştırmanın bir iddiayı ne ölçüde desteklediğini derecelendirir. «Güçlü destek», farklı ekiplerin farklı örneklemlerde tekrarladığı ve meta-analizlerle doğrulanmış bulgulara verilir. «Orta düzey destek», tutarlı biçimde bildirilen ama büyüklüğü ya da genellenebilirliği tartışılan bulgulara. «Erken bulgu», az sayıda çalışmaya dayanan ve henüz bağımsız tekrar beklemeyen sonuçlara. «Karma bulgu» ise çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği durumlara.

Yüz biliminde güçlü desteğin iyi bir örneği, insanların kendi gruplarından yüzleri başka gruplardan yüzlere göre daha iyi tanımasıdır. Bu etki onlarca yıldır farklı ülkelerde ölçüldü ve meta-analizlerle toplandı (M30-D04).

Sınama ailesi: nasıl sonuçlandı?

Üç etiket, bir iddianın sınandıktan sonra nasıl bir sonuç aldığını söyler. «Tekrarlanamadı», özgün çalışması ünlü olan ama büyük ölçekli ya da ön kayıtlı tekrarlarda bulunamayan etkiye verilir. «Çürütüldü», doğrudan sınanmış ve öngördüğü ilişki bulunamamış ya da tersi bulunmuş iddiaya. «Tartışmalı» ise yöntemi, yorumu ya da etiği ciddi biçimde sorgulanan çalışmaya veya iddiaya.

Bu üç etiketin farkı küçük görünür, ama bir iddianın tarihini anlatır. Tekrarlanamayan bir etki bir zamanlar bulunmuştu; birileri onu gördü, yayımladı, belki ders kitaplarına girdi. Sonra daha büyük ve daha dikkatli sınamalarda kayboldu. Çürütülen bir iddia ise hiçbir zaman sağlam bir bulguya dayanmamıştı; doğrudan sınandığında tutmadı. Bu ayrım, okura bir bulgunun neden bir zamanlar inandırıcı göründüğünü ve neden artık güvenilmediğini birlikte gösterir.

Görüş ailesi: kim konuşuyor?

İki etiket bir bulgu değil, bir görüş ya da öneri olduğunu bildirir. «Kuramsal görüş», sınanabilir öngörüleri olabilecek ama kendisi bir bulgu olmayan açıklama önerisidir. «Uzman görüşü», alanında deneyimli uygulayıcıların ya da kurulların görüşüdür ve sistematik bir sınamaya dayanmaz. M01-D01'de inme işaretlerine ilişkin kartı «Uzman görüşü» olarak etiketledik, çünkü orada kart bir sağlık kampanyasının önerisini aktarıyordu, ölçülmüş bir doğruluk oranını değil.

Uzman görüşü güvenilmez demek değildir. Acil bir durumda yapılacakları anlatan bir uzman kurulunun önerisi, çoğu zaman sınanmış bulguların ve uzun klinik deneyimin bir özetidir. Etiket yalnızca okura şunu söyler: bu cümlenin dayanağı tek bir ölçüm değil, bir topluluğun yargısıdır. Kuramsal görüş de değersiz değildir; birçok güçlü bulgu bir kuramsal görüşün sınanmasıyla doğmuştur.

Kayıt ailesi: tarihte ne söylendi?

Son iki etiket bu akademinin belkemiğidir. «Tarihsel kayıt», bir kişinin, metnin ya da olayın tarihte ne olduğunu belgeler; iddianın doğruluğunu değil varlığını gösterir. «Gelenek aktarımı» ise bir yüz okuma geleneğinin kendi kaynağında söylediğini işaretler ve kart onu aktarır, doğrulamaz.

İkisinin farkı ince ama önemlidir. «Physiognomonica Aristoteles külliyatı içinde aktarılmış bir metindir ve yazarı tartışmalıdır» cümlesi bir tarihsel kayıttır: metnin varlığını ve tarihini belgeler. «Physiognomonica aslana benzeyen yüzü cesaretle bağlar» cümlesi ise bir gelenek aktarımıdır: metnin içindeki iddiayı bildirir. Birincisi tarihçinin, ikincisi geleneğin sesidir.

Usta katmanı

Akademinin en sık yapılacak karşılaştırması «Gelenek aktarımı» ile «Çürütüldü» arasındadır, çünkü ikisi de çoğu zaman aynı fizyonomi sözü hakkında konuşur. Ama başka başka şeyler söylerler. «Gelenek aktarımı» bir kaynağın sözünü bildirir ve onun doğruluğu hakkında hiçbir şey söylemez. «Çürütüldü» ise o sözün dünyada sınandığını ve tutmadığını söyler. Bir söz yalnız aktarılmış olabilir, yani hiç sınanmamış olabilir. Bu durumda «Çürütüldü» demek, olmayan bir sınamayı uydurmak olur.

Bu yüzden akademide gelenek kartlarının «Neye kıyasla» alanı boş bırakılmaz. Söz sınanmadıysa oraya «ölçümle sınanmadı» yazılır. Sınandıysa sınayan çalışma ayrı bir kartta, kendi etiketiyle verilir. Gelenek bölümlerindeki her ders bu yüzden en az iki kart taşır: biri geleneğin sesini, öteki araştırmanın sesini.

Kanıtın sınırı

Etiketler bir iddianın kanıt durumunu kısaltır, ama her kısaltma gibi bilgi kaybettirir. «Orta düzey destek» etiketi bir etkinin var olduğunu söyler, büyüklüğünü söylemez; küçük ama tutarlı bir etki ile orta büyüklükte ama genellenmesi tartışılan bir etki aynı etiketi alabilir. Bu yüzden her kartın «Sonuç» ve «Not» alanları etiketle birlikte okunmalıdır. Etiketler ayrıca bugünkü bilgiye göre verilir: yeni bir meta-analiz ya da büyük bir tekrar bir etiketi değiştirebilir ve kartın verildiği tarih bu nedenle önemlidir. Son olarak, etiketi koyan da bir insandır. Aynı çalışmalar kümesine iki dikkatli okur farklı etiketler verebilir; bu akademide tartışmalı durumlarda kartın notu bu anlaşmazlığı açıkça söyler. Etiket bir tartışmayı bitirmez, tartışmanın nerede olduğunu gösterir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kanıt etiketi bir iddiaya verilir, iddiayı kuran kişiye ya da geleneğe değil. Akademinin on bir etiketi dört aileye ayrılır: destek, sınama, görüş ve kayıt.

«Gelenek aktarımı» bir kaynağın sözünü bildirir ve doğruluğu hakkında hiçbir şey söylemez. «Çürütüldü» o sözün sınandığını ve tutmadığını söyler. Sınanmamış bir sözü çürütülmüş saymak olmayan bir sınamayı uydurmaktır.

«Tekrarlanamadı», bir zamanlar bulunmuş ama daha güçlü sınamalarda kaybolmuş etkiler içindir ve bir ithamı değil bir bilgi düzeltmesini anlatır. Etiketler bugünkü bilgiye göre verilir ve yeni kanıtla değişebilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste etiketleri hep başkalarının iddialarına koyduk: geleneklerin, araştırmacıların, kitapların. Oysa yüz hakkında hızlı ve kendinden emin hükümler veren ilk kaynak çoğu zaman kendi zihnimizdir. Bir yüze baktığımız anda, hiçbir gelenek okumadan, birinin güvenilir, soğuk ya da yetenekli olduğuna dair bir izlenim ediniriz. Sonraki ders, «Herkes yüz okur», bu otomatik izlenimleri ele alacak ve onlara da bir etiket koymanın ne demek olduğunu soracak.