El yazması, eleştirel edisyon ve basılı metin farkı

Açılış sahnesi

İki öğretmen bir kafede Haṭhapradīpikā'nın beslenme dizelerini karşılaştırıyor. Biri Sinh'in bin dokuz yüz on beş tarihli çevirisini açmış; yogiye uygun yiyecekleri sayan dize onun kitabında 1.64. Öbürü bir makaleden not almış: aynı konudaki dizeler eleştirel edisyonda 1.57 ile 1.63 arasında duruyor. Önce birinin yanlış saydığını düşünüyorlar. Sonra ikisinin de doğru saydığını fark ediyorlar.

Masadaki üçüncü kişi bir soru soruyor: hangisi gerçek Haṭhapradīpikā? Sinh'in kitabı mı, makalenin andığı edisyon mu, yoksa ikisinin arkasında bir yerde duran bir el yazması mı? İki öğretmen de kitaplarının kapağına bakıyor. Kapakta bir çevirmen adı ve bir basım yeri var; arkasında hangi el yazmalarının durduğunu söyleyen bir satır yok.

Bu derste ne olacak

Bu ders Y8.02'nin şeridindeki her kartın arkasına bakıyor. Bir Haṭha metni üç ayrı nesne olarak elimize geçebiliyor: bir el yazması, el yazmalarını karşılaştırarak kurulmuş bir eleştirel edisyon ve bunlardan birine dayanan bir basılı kitap ya da çeviri. Önce el yazmasını ve onun kendi tarihini veren kolofonu tanıyacağız. Sonra aynı metnin birden çok tanığı olduğunda nasıl farklı okumalar doğduğunu göreceğiz. Ardından eleştirel edisyonun bu farkları nasıl kaydettiğine ve yaygın bir baskının nasıl tek bir okumayı metnin kendisi gibi sunabildiğine bakacağız. Ders bittiğinde açılıştaki iki numaranın neden ikisinin de doğru olabildiğini ve dize künyesine hangi satırın eklenmesi gerektiğini söyleyebileceksin.

Sıfır noktası

Y8.01 dize künyesine numarayı veren edisyonu ya da çeviriyi yazdırdı ve iki öğrencinin aynı numarayla iki ayrı dizeyi tartıştığını gösterdi. Y8.02 her tarihin bir dayanağı olduğunu söyledi. Y4.89 bir el yazmasının yazı biçiminden ve kolofonundan tarihlenebildiğini gösterdi; Y4.86 Haṭhapradīpikā'nın el yazmalarının metne farklı adlar verdiğini, Y4.87 ise Śiva Saṃhitā'nın bin dokuz yüz on dört çevirisinin bazı bölümleri atladığını ve Mallinson'ın eleştirel basıma dayanan yeni bir çeviri yaptığını aktardı.

Bu ders o dağınık bilgileri bir ayrıma bağlıyor: elimizdeki şey hangi nesne?

Mekanizma

El yazması

Matbaadan önce bir metin elle kopyalanarak yaşıyordu. Bir kâtip önündeki nüshayı palmiye yaprağına ya da kâğıda yeniden yazıyor, o nüsha da bir başkasına kaynak oluyordu. Bir Haṭha metninin bugüne ulaşan her el yazması bu zincirin bir halkası. Hatha yoga maddesi Amṛtasiddhi'nin ortaçağdan kalma bir kopyasının bir sayfasını gösteriyor: metin Sanskritçe ve Tibetçe olarak iki dilde yazılmış. Aynı madde Amaraughaśāsana'nın Śāradā yazısıyla yazılmış bir el yazmasının bin beş yüz yirmi beşte kopyalandığını ve bu el yazmasının parçalarının Sincan'da Kuça yakınlarında da bulunduğunu aktarıyor.

Kolofon

Bir el yazmasının sonunda çoğu zaman kâtibin kendi notu bulunuyor: kopyanın bittiği tarih, kâtibin adı, kimin için yazıldığı, bazen metnin yazarına dair bir atıf. Maddeye göre bir Amṛtasiddhi el yazması kendi tarihini bin yüz altmış olarak veriyor ve bir başka el yazmasının sonundaki yazıt metni Mādhavacandra'ya ya da Avadhūtacandra'ya atfediyor. Y4.89'da Katmandu'daki bir palmiye yaprağı nüshası kolofonuna göre bin yirmi dört yılında yazılmıştı.

Metin tanıkları ve okuma farkı

Bir metnin elimizde birden çok el yazması varsa her biri o metnin bir tanığı. Tanıklar çoğu zaman birbirini tutmuyor: bir kelime değişiyor, bir dize eksik ya da fazla, dizelerin sırası farklı. Maddeye göre Yogacintāmaṇi'nin duruş bölümü otuz dört duruş anlatıyor ve bazı el yazmaları buna seksen dört duruş daha ekliyor. Y4.89 daha ince bir fark göstermişti: Yoga Yājñavalkya'nın bir dizesinde nefes denetimine geçmesi söylenen kişiyi niteleyen sıfat dişil, metin doğrudan Gārgī'ye sesleniyor; Güney Hindistan'daki bazı el yazmalarında aynı sözcük eril okunuyor ve cümle bir erkek uygulayıcıya dönüşüyor.

Eleştirel edisyon

Bir eleştirel edisyon bir metnin bulunabilen tanıklarını toplayan, karşılaştıran ve her dize için bir okuma seçen bir basım. Seçilmeyen okumalar atılmıyor; sayfanın altında ya da kitabın bir bölümünde, hangi tanığın neyi okuduğunu gösteren bir kayıtta duruyor. Hatha yoga maddesinin kaynakçasında Mallinson'ın Śiva Saṃhitā ve Khecarīvidyā için hazırladığı eleştirel edisyonlar var; maddenin beslenme dizelerini 1.57 ile 1.63 arasında numaralandırırken dayandığı da Haṭhapradīpikā'nın bir eleştirel edisyonu.

Yaygın baskı

Okurun eline en sık geçen metin çoğu zaman ne bir el yazması ne bir eleştirel edisyon: bir basılı kitap ya da bir çeviri. Kütüphanedeki Sinh kopyası Allahabad'da Sudhindra Nath Vasu tarafından yayımlanmış bir İngilizce çeviri. Böyle bir baskı bir okumayı seçmiş, onu basmış ve çoğu zaman öbür okumaları göstermiyor. Okur için o baskı «metnin kendisi» oluyor. Hatha yoga maddesi Mallinson'a dayanarak daha ciddi bir örnek veriyor: Amṛtasiddhi'nin sonraki el yazmaları ve basımları metnin Budist öğelerini örtmüş ya da atmış; en erken el yazmalarında görünen ve aslen Budist bir tanrıça olan Chinnamastā bunlardan biri, ve en erken el yazması metnin Vajrayāna Budist bir çevrede doğduğunu açıkça gösteriyor.

Tıpkıbasım ve renk

Bazı el yazmaları resimli. Y8'in on ikinci bölümü Jogapradīpikā'nın resimli el yazmalarını ve Mysore sarayının duruş resimlerini okuyacak. Böyle bir el yazması okura çoğu zaman bir tıpkıbasımla, yani sayfaların fotoğrafla çoğaltılmış basımıyla ulaşıyor. Tıpkıbasım el yazmasının bir başka tanığı değil, onun bir görüntüsü; ve bir görüntü renkleri, boyutu ve dokuyu değiştirebiliyor.

Örneklerden okuma

El yazması örnekleri «metin» sözcüğünü bir nesneye bağladı: iki dilli bir sayfa bir kâtibin kopyasıydı, Kuça'daki parçalar bir yolculuğu taşıyordu. Kolofon örneklerinde bin yüz altmış bir yazılış tarihi değil bir üst sınır oldu ve bir yazar atfı bir kanıt değil tartılacak bir söz olarak not edildi.

Tanık örnekleri okuma farkının ağırlığını gösterdi: bir sıfatın cinsiyeti dizenin kime seslendiğini değiştirdi, yüz on sekiz duruş iki ayrı sayıya bölündü. Eleştirel edisyon örneklerinde açılıştaki iki numara iki basıma döndü ve «doğru metin» notu «editörün seçimi, gerekçesiyle» oldu.

Yaygın baskı örneklerinde bir çevirinin dayandığı metin künyede bir boşluk olarak kaldı ve bir Budist metin geç basımlarda Hindu bir metne benzedi. Tıpkıbasım örneklerinde bir siyah beyaz baskı figürlerin tenini sildi, renk düzeltilmiş bir görüntü onu başka bir yöne çekti; iki örnekte de çözüm görüntünün kaynağını yazmaktı.

Usta katmanı

Bir Haṭha metniyle uzun süre çalışan biri «metin» sözcüğünü üç ayrı nesne için kullanmaktan kaçınıyor. Bir dizeyi alıntılarken hangi nesneden alıntıladığını söylüyor: bir el yazmasından, bir eleştirel edisyondan, bir çeviriden. Bu titizlik bir bilgiçlik değil; Y8'in karşılaştırma tablosunda iki metni yan yana koyarken aslında iki basımı ya da iki çeviriyi yan yana koyduğunu bilmenin yolu.

İkinci incelik eleştirel edisyonun da bir seçim olması. Bir editör bir dizeyi metne alıp bir başkasını kayda indirdiğinde bir karar veriyor ve kararını gerekçelendiriyor. Usta okur editörün seçimini kabul edebilir ama bir okuma farkı tablosundaki bir sonucu değiştiriyorsa sayfanın altındaki kayda iniyor.

Üçüncüsü erişim. Bu kursun her okurunun bir eleştirel edisyona ulaşması mümkün değil; birçoğu telifsiz eski bir çeviriyle çalışacak. Bu bir engel değil, künyede açıkça yazılması gereken bir koşul. Eski bir çeviriyle kurulmuş bir tablo, hangi çeviriye dayandığını söylediği sürece denetlenebilir kalıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Bir Haṭha metni üç nesne olarak elimize geçer: bir el yazması, tanıkları karşılaştıran bir eleştirel edisyon ve bunlardan birine dayanan bir yaygın baskı ya da çeviri.

Kolofon bir kopyanın tarihidir, metnin değil. Tanıklar arasındaki okuma farkları bir dizenin anlamını, bir listenin uzunluğunu, metnin kime seslendiğini değiştirebilir.

Dize künyesine numarayı veren basım yazılır; çevirinin dayandığı metin bilinmiyorsa bu da yazılır. Resimli bir sayfanın tıpkıbasımı renkleri ve tenleri değiştirebilir; görüntünün kaynağı da künyeye girer.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir kartın arkasındaki üç nesneyi ayırdı ve künyeye numarayı veren basımı ekledi.

Eleştirel edisyonların ve yeni çevirilerin bir kısmı son yıllarda tek bir araştırma projesinin içinden çıktı. Sonraki ders Haṭha Yoga Project'i ve Roots of Yoga'yı ele alıyor ve bu iki çalışmanın metinleri tek tek değil konu konu düzenleyen çerçevesini soruyor.