Pātañjalayogaśāstra adı: sūtra ve bhāṣya tek eser mi?

Açılış sahnesi

Bir çalışma grubu iki kitabı yan yana koyuyor. Birincisi yaygın bir anlatım: Yoga Sūtra'yı Patañjali yazdı, yüzyıllar sonra Vyāsa adında biri ona bir yorum, bir bhāṣya ekledi. İkincisi yeni bir akademik çalışma: metnin adı Pātañjalayogaśāstra, sūtralar ve açıklamaları tek bir eserin iki katmanı ve ikisi de büyük olasılıkla aynı yazar-derleyiciye, Patañjali'ye ait.

Grup bir an duruyor. Bir üye «hangisi doğru?» diye soruyor. Bir başkası soruyu değiştiriyor: iki görüş de doğruysa okuma künyemize ne yazacağız? Sūtrayı Patañjali'nin, açıklamayı Vyāsa'nın diye mi, yoksa ikisini birden Patañjali'nin eseri diye mi? Ve bu seçim bir sūtrayı okuyuşumuzu değiştirir mi?

Bu derste ne olacak

Y7.01 her sūtranın yanına bir okuma künyesi koydu: edisyon, çeviri, yorumlar. Bu ders o künyenin ilk satırını soruyor: okuduğumuz eserin adı ne ve kimin eseri? Y4.41 Vyāsa-bhāṣya'yı sūtraların elimizdeki en eski yorumu olarak tanıttı. Bu ders aynı metni başka bir gözle okuyan bir görüşü ekliyor: Philipp A. Maas'ın, sūtralar ile açıklamalarının Pātañjalayogaśāstra adlı tek bir eserin iki katmanı olduğu görüşü. Önce eserin iki katmanına bakacağız. Sonra iki görüşü yan yana koyacağız: ayrı iki eser ve tek bir eser. Ardından bu farkın bir tarihlendirmeyi ve bir okuma künyesini nasıl değiştirdiğini göreceğiz. Bu kurs bir görüşü bir zafer olarak ilan etmiyor; iki katmanı ayrı ayrı adlandırmayı öğretiyor.

Sıfır noktası

Y4.38 Patañjali hakkındaki bilginin sınırını ve kimlik özdeşleştirmesini, Y4.39 tarihlendirme tartışmasını, iç kanıtı ve yorum üst sınırını, Y4.41 Vyāsa-bhāṣya'yı, yorumun kanonlaşmasını ve yorum birliğini tanımladı. Y7.01 okuma künyesini kurdu.

Bu ders künyenin ilk satırının, eserin adının ve yazarının, neden tartışmalı olduğunu açıyor.

Mekanizma

Eserin adı

Maas'ın bu ders için kullandığımız makalesinde metin Pātañjalayogaśāstra adıyla anılıyor ve dördüncü yüzyılın sonu ya da beşinci yüzyılın başına yerleştiriliyor. Maas onu bir Brāhmaṇa çevresinden günümüze ulaşmış, meditasyon yoluyla özgürleşmeyi sistemli olarak anlatan en eski Sanskritçe eser olarak tanımlıyor. «Yoga Sūtra» adı bu eserin bir katmanını, sūtraları adlandırıyor; «Pātañjalayogaśāstra» adı ise eserin bütününü.

İki katman

Maas'a göre eserin dört bölümünün her biri, çoğu zaman birbirinden açıkça ayrılabilen iki katmandan oluşuyor: yaklaşık yüz doksan beş kısa, isim cümlesi biçiminde sūtra ve onları açan, genişleten bir metin. Maas ikinci katmanın ikincil literatürde çoğu zaman Yogabhāṣya adlı bir yorum olarak tasvir edildiğini ve efsanevi bir figüre, Vyāsa'ya ya da Veda-Vyāsa'ya atfedildiğini yazıyor. Maas'ın notlarından birine göre birinci bölümün altıncı sūtrasının yanında bir bhāṣya bölümü yok.

Ayrı iki eser görüşü

Y4.41'in aktardığı yaygın anlatımda sūtralar Patañjali'nin, açıklama ise ondan sonra gelen Vyāsa'nın eseri. Bu görüşte Vyāsa-bhāṣya bir yorum: sūtraların elimizdeki en eski yorumu. Y4.39'un yorum üst sınırı da bu görüşe dayanıyordu: en eski yorumun tarihi, sūtraların en geç ne zaman yazıldığına bir sınır koyuyordu.

Tek eser görüşü

Maas'ın makalesine göre Pātañjalayogaśāstra büyük olasılıkla Patañjali adlı bir yazar-derleyici tarafından kısmen yazılmış, kısmen derlenmiş; bu Patañjali hakkında belirli hiçbir şey bilinmiyor. Bu görüşte sūtralar ve açıklamaları tek bir eserin iki katmanı. Maas bu sorunun ayrıntısını başka bir çalışmasına, klasik yoga felsefesinin tarih yazımını özetleyen bir makalesine bırakıyor ve aynı yerde bir uyarı ekliyor: eser tek bir yazar-derleyicinin olsun ya da olmasın, açıklama katmanı muğlak sūtraları kendi dönemlerinin dinî, felsefi ve kültürel bağlamında yorumlamak için vazgeçilmez.

Tarihlendirme farkı

İki görüş tarihlendirmeyi de etkiliyor. Maas'ın makalesi Patañjali'nin tarihini 400 yılı çevresinde kısa bir zaman aralığına yerleştiriyor: eserin dördüncü bölümündeki Vijñānavāda göndermeleri Budist filozof Vasubandhu'yu bildiğini gösteriyor; eserin ikinci bölümünün altıncı sūtrasından bir alıntı, Bhartṛhari'nin Vākyapadīya'sına yazılan en eski açıklamada geçiyor; Vātsyāyana'nın Nyāyabhāṣya'sı da esere atıf yapıyor. Y4.39 ise yaygın bir başka tarihlendirmeyi, ortak çağın başlangıcından kısa süre sonrasını aktarmıştı. Tek eser tezinde sūtraların tarihi ile açıklamanın tarihi aynı tarih oluyor.

Katman künyesi

Bu dersin bir okuma künyesine eklediği satır şu: okunan cümle hangi katmandan, sūtra katmanından mı açıklama katmanından mı, ve o katman hangi yazarlık görüşüyle anılıyor. «Vyāsa der ki» ile «Pātañjalayogaśāstra'nın açıklama katmanında» aynı cümleyi farklı çerçevelerle anıyor.

Birinci bölüm: hazırlık

Y4.38, Y4.39 ve Y4.41. Maas'ın makalesi ya da onun özetlendiği bir kaynak. Okunacak baskının sūtra katmanını ve açıklama katmanını nasıl ayırdığına bir bakış: farklı yazı, girinti ya da ayrı paragraf.

İkinci bölüm: kurulum

Bir okumada: önce cümlenin hangi katmandan geldiğini belirle. Sonra katman künyesini yaz: sūtra katmanı ya da açıklama katmanı; açıklama katmanı için yaygın anlatımda Vyāsa'ya atfedildiğini ve tek eser tezinde Patañjali'nin eserinin bir katmanı sayıldığını not et. Tarih gerekiyorsa hangi görüşe göre verildiğini yaz.

Üçüncü bölüm: seçenekler

Bir okur tek eser tezini benimseyebilir ve açıklama katmanını Patañjali'nin sesi olarak okuyabilir. Bir okur yaygın anlatımı sürdürebilir ve açıklamayı Vyāsa'nın yorumu olarak okuyabilir. Bu kurs ikisine de açık; tek istediği, okurun hangisiyle okuduğunu künyesine yazması.

Dördüncü bölüm: uygun olmayan bağlam

Bu dersin yapmaması gerekenler: bir görüşü kesin bir sonuç gibi ilan etmek; tartışmalı bir yazarlığı bir kişinin adıyla tartışmasız bir olgu gibi yazmak; Maas'ın görüşünü ya da başka bir akademisyenin görüşünü kaynağını okumadan aktarmak. Kaynağı okunmamış bir argüman, örneğin bir el yazmasının ne söylediği, okuma künyesine girmez; açık satır olarak bekler.

Örneklerden okuma

Bir grup örnek ad ve katmanlarla ilgiliydi. Aynı adı taşıyan üç kitap üç ayrı nesne çıktı; Pātañjalayogaśāstra yeni bir metin değil bütünleyici bir ad oldu; sūtraya ait sanılan kelime açıklama katmanından geldi; altıncı sūtranın yanındaki boşluk eserin kendi yapısıydı; bitişik baskıda sūtralar bir kalemle ayrıldı.

İkinci grup iki görüşle ilgiliydi. Yorum üst sınırı iki ayrı eser varsayımına dayanıyordu; tek eser tezi sūtraların değerini değil hangi eserle okunduklarını değiştirdi; iki tarihlendirme iki ayrı soruya cevap verdi; «Patañjali der ki» ile «Vyāsa der ki» aynı cümleden söz ediyordu.

Son grup künye ve sınırlarla ilgiliydi. «Vyāsa der ki» katman künyesiyle bir tartışmayı taşıdı; kaynağı bulunmayan el yazması ayrıntısı açık satıra döndü.

Usta katmanı

Sūtra ve bhāṣya'nın tek eser mi iki eser mi olduğu sorusu bir uzman tartışması gibi görünüyor; bir okurun sūtrayı okuyuşunu değiştirmeyecekmiş gibi. Bu dersin örneklerinde değiştirdi: bir tarihi, bir alıntının künyesini ve iki okurun birbirini anlamasını. Bir okur bir cümleyi hangi katmandan ve hangi yazarlık görüşüyle okuduğunu bilmezse, bir tartışmanın içinde olduğunu da bilmez.

İkinci incelik Maas'ın uyarısı. Tek eser tezi bir okura açıklama katmanını bir yazarın kendi sesi olarak okuma imkânı veriyor; ama tez doğru olsa da olmasa da o katman vazgeçilmez. Bu kursta yorumcular karşılaştırılırken açıklama katmanı her zaman masada; tartışma onun ağırlığını değil adını değiştiriyor.

Üçüncüsü bölümün yönü. Bu ders eserin adını ve iki katmanını tartıştı. Bir sonraki ders açıklama katmanının kendisine dönüyor ve onu, sūtrayı açan ilk metin olarak, yakından okuyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Pātañjalayogaśāstra adı sūtraları ve onları açan metni birlikte adlandırır; Maas'a göre eser dördüncü yüzyılın sonu ya da beşinci yüzyılın başından kalır ve her bölümünde iki katman taşır.

Yaygın anlatımda sūtralar Patañjali'nin, açıklama Vyāsa'nın; Maas'ın tek eser tezinde ikisi büyük olasılıkla Patañjali adlı bir yazar-derleyicinin eserinin iki katmanı. İki görüş bir tarihi ve bir künyeyi değiştirir; açıklama katmanı ikisinde de vazgeçilmezdir.

Her alıntının yanına bir katman künyesi yazılır: hangi katman ve hangi yazarlık görüşü. Kaynağı okunmamış bir argüman künyeye girmez.

Sonraki derse köprü

Bu ders eserin adını ve iki katmanını tartıştı ve açıklama katmanının iki ayrı adla anıldığını gördü.

Bölümün bir sonraki dersi o açıklama katmanının kendisini okuyor: Vyāsa-bhāṣya, sūtrayı açan ilk metin. Sonraki ders bu katmanın bir sūtrayı nasıl açtığını, neyi eklediğini ve bir okurun onu sūtradan nasıl ayırarak okuyacağını soruyor.