Haṭha Yoga Pradīpikā

Açılış sahnesi

Eğitmen adaylarının yetiştirildiği bir kursta felsefe haftası başlıyor. Eğitmen masaya iki kitap koyuyor: biri Yoga Sūtra'nın ince bir çevirisi, öbürü Haṭha Yoga Pradīpikā'nın eski, sararmış bir baskısı. "Programınız bu iki metni okutacak," diyor. "Çoğunuz ikincisini ilkinin bir devamı sanıyorsunuz."

Adaylardan biri kitabı açıp ilk sayfayı yüksek sesle okuyor: Haṭha yoganın bilgisini açıklayan Ādinātha'ya, Śiva'ya selam; bu bilgi, arayanı bir merdiven gibi Rāja yoganın yüksek zirvesine çıkarır.

Aday duraksıyor. "Rāja yoga ne? Patañjali'nin yogası mı?"

Eğitmen gülümsüyor. "Bu soruyu bu hafta birkaç kez soracağız. Cevabı sandığınızdan daha karışık."

Bu derste ne olacak

Önce metnin kim tarafından, ne zaman ve nasıl yazıldığına, önceki metinlerden derlenmiş bir el kitabı olduğuna bakacağız. Sonra metnin kendini nasıl sunduğunu, açılış dizelerindeki merdiven imgesini, Rāja yoga ile ilişkisini ve gizlilik öğüdünü okuyacağız. Ardından dört bölümlük yapıya ve bu yapının içinde arınmaların, duruşların, nefesin ve mühürlerin yerine geçeceğiz. En sonda metnin ölümsüzlüğe giden yol için iki farklı model sunmasını ve bu modelleri uzlaştırmaya çalışmamasını tartışacağız.

Sıfır noktası

Bu bölüm boyunca Haṭhapradīpikā'yı pek çok kez andık: on beş duruşuyla, dört temel oturuşuyla, kumbhaka listesiyle, on mührüyle, altı arınmasıyla. Şimdi metni bir bütün olarak, kendi sesiyle okuma sırası geldi.

Bu dersin temel kaynağı metnin kendisi: Pancham Sinh'in bin dokuz yüz on beş yılında yayımlanan ve bugün kamu malı olan İngilizce çevirisi. Buna Wikipedia'nın Hatha Yoga Pradipika maddesi ve Birch'in makalesi eşlik ediyor. Çeviri eski; dili ve bazı tercihleri tartışmaya açık. Alıntılar bu çeviriden Türkçeye aktarılıyor.

Mekanizma

Bir derleme olarak metin

Svātmārāma metni on beşinci yüzyılda, kendinden önceki Haṭha yazınından topladığı malzemeyle kurmuş; Hatha Yoga Pradipika maddesi onu bu yüzden bir derleme sayıyor. El yazmaları metne farklı adlar veriyor. Madde metnin dört bölümde üç yüz seksen dokuz dizeden oluştuğunu ve otuz beş eski Haṭha ustasını, Ādinātha'yı, Matsyendranātha'yı ve Gorakṣanātha'yı da içerecek biçimde saydığını aktarıyor.

Madde James Mallinson'ın, Haṭhapradīpikā'nın oluşumuna katkıda bulunmuş olabilecek sekiz erken Haṭha eserini tespit ettiğini de not ediyor. Metnin kendisi de bir derleme olduğunu gizlemiyor: Pancham Sinh çevirisindeki dördüncü dizeye göre Matsyendra, Gorakṣa ve başkaları Haṭha bilgisini biliyordu ve Svātmārāma bu bilgiyi onların lütfuyla öğrendi.

Bu, metni okurken akılda tutulması gereken bir nokta. Haṭhapradīpikā tek bir yazarın özgün bir sistemi değil; önceki yüzyılların tekniklerini bir araya getiren, onları bir düzene sokan bir derleme. Bölüm boyunca gördüğümüz sayı değişiklikleri, farklı kaynaklardan gelen malzemenin bu derlemede nasıl birleştirildiğinin izleri.

Merdiven ve meşale

Pancham Sinh çevirisinde metin şu dizeyle açılıyor: Haṭha yoganın bilgisini açıklayan Ādinātha'ya, Śiva'ya selam; bu bilgi, arayanı bir merdiven gibi Rāja yoganın yüksek zirvesine çıkarır. İkinci dize Svātmārāma'nın Haṭha yogayı Rāja yogaya ulaşmak için açıkladığını söylüyor. Üçüncü dize ise şöyle: görüşlerin çokluğundan doğan karanlık yüzünden insanlar Rāja yogayı bilemiyor; merhametli Svātmārāma bu karanlığı dağıtmak için Haṭha Yoga Pradīpikā'yı bir meşale gibi yazıyor.

Bu açılış, bugünkü bakış açısından şaşırtıcı. Bu alanın en çok okunan kitabı kendini Haṭha yoganın bir yüceltmesi olarak değil, başka bir şeye, Rāja yogaya, çıkan bir merdiven olarak tanıtıyor. Hatha Yoga Pradipika maddesi de Svātmārāma'nın sistemini daha yüksek meditasyondan ya da Rāja yogadan önce bedensel arınma için bir hazırlık aşaması olarak sunduğunu aktarıyor.

Hangi Rāja yoga?

Açılış sahnesindeki adayın sorusu yerinde. Haṭha sözcüğünü tartıştığımız derste gördüğümüz gibi, ortaçağ yoga literatüründe Rāja yoga, bir yoga sistemi olarak, Patañjali'nin yogasından çok tantrik yogaya dayanıyordu. Yani Haṭhapradīpikā'nın "Rāja yoga" dediği şey, Yoga Sūtra'nın yogası ile doğrudan özdeş değil.

Birch'in makalesi, Svātmārāma'nın bu kitapta iki yol arasındaki eski basamaklamayı dağıttığını, iki ayrı geleneğin malzemesini tek çatıda topladığını ve iki yolun birbirini gerektirdiğini savunduğunu aktarıyor. Pancham Sinh çevirisindeki bir dize bunu açıkça söylüyor: Haṭha yoga olmadan Rāja yogada başarı olmaz, Rāja yoga olmadan Haṭha yogada başarı olmaz; bu yüzden ikisi de tam başarıya ulaşılana kadar iyi uygulanmalı.

Gizlilik ve yer

Metin, Pancham Sinh çevirisinde, Haṭha bilgisinin gizli tutulmasını açıkça öğütlüyor: başarı isteyen bir yogi Haṭha yoga bilgisini gizli tutmalı; çünkü gizlendiğinde güçlü, açığa vurulduğunda güçsüz olur.

Bu öğüt, bugünkü yoga kültürüyle derin bir tezat içinde. Bugün Haṭha teknikleri kitaplarda, videolarda, stüdyolarda herkese açık; metin ise bunların gizli tutulmasını istiyor. Y4.76'da okuduğumuz guru ilişkisi ve Y4.81'deki evrenselci Haṭha anlayışı, bu gizlilik öğüdüyle birlikte düşünülünce karmaşık bir tablo çiziyor: teknikler inisiyasyonsuz herkese açık olabilir, ama bir öğretmenin yanında ve dikkatle.

Metin uygulamanın yapılacağı yeri de ayrıntılı tarif ediyor. Pancham Sinh çevirisine göre yogi Haṭha yogayı ıssız bir yerde, küçük bir odada uygulamalı; oda taşlardan, ateşten, sudan ve her türlü rahatsızlıktan uzak, adaletin iyi yönetildiği, iyi insanların yaşadığı ve yiyeceğin kolay bulunduğu bir ülkede olmalı. Böyle bir odada kaygılardan uzak oturan yogi, gurusunun öğrettiği biçimde uygulamalı.

Bu tarif, Haṭha yoganın bir yaşam biçimi olduğunu hatırlatıyor. Uygulama, bir saatlik bir ders değil; bir odada, bir öğretmenin gözetiminde, toplumsal güvenliğin ve yiyeceğin sağlandığı bir ortamda sürdürülen bir yaşam.

Dört bölüm ve koşullu arınma

Aynı maddeye göre metin dört bölümden oluşuyor. Birinci bölüm uygun ortamı, yoginin ahlaki görevlerini ve duruşları anlatıyor. İkinci bölüm nefes çalışmasını ve arınmaları, üçüncü bölüm mühürleri ve faydalarını, dördüncü bölüm ise meditasyonu ve samādhi'yi ele alıyor.

Arınmalar konusunda metin, Y4.85'te okuduğumuzdan daha ince bir şey söylüyor. Pancham Sinh çevirisine göre bedende fazla yağ ya da balgam varsa altı arınma önce yapılmalı; bunların fazlalığından yakınmayan başkaları ise bunları yapmamalı.

Bu dize, bugünkü "herkes için arınma" anlayışına metnin içinden bir itiraz. Pancham Sinh'in kendi girişi de aynı noktaya değiniyor: çevirmene göre altı uygulamanın öğrenci için zorunlu sanılması bir yanılgı; bunlar yalnızca kanallarda kir varsa gerekli.

İki çelişkili model

Hatha Yoga Pradipika maddesi metnin en dikkat çekici özelliklerinden birini aktarıyor: Svātmārāma ölümsüzlüğe giden yolu iki ayrı biçimde anlatıyor, iki anlatımı da başka kaynaklardan aktarıyor ve aralarındaki çelişkiyi gidermeye uğraşmıyor.

Madde iki modeli açıklıyor. Eski model bindu'ya dayanıyor: bindu baştaki ay merkezinden sürekli damlıyor, karındaki sindirim ateşinde yok oluyor; kaybı ölüme yol açıyor ve mühürler bindu'nun merkez kanaldan aşağı inişini engelliyor. Yeni model ise kuṇḍalinī'ye dayanıyor: merkez kanalın tabanında kıvrılmış küçük bir yılan; mühürler kanalı açıyor, kuṇḍalinī yükseliyor ve tepeye ulaştığında baştaki ölümsüzlük nektarı serbest kalıp bedene yayılarak onu ölümsüz kılıyor.

İki model gerçekten çelişiyor: birinde mühürler kanalı kapatıp akışı durduruyor, öbüründe kanalı açıp akışı serbest bırakıyor; birinde nektarın aşağı inmesi ölüm, öbüründe kurtuluş. Metin bu çelişkiyi çözmeye çalışmıyor.

Bu, Haṭhapradīpikā'nın bir derleme metin olmasının en açık sonucu. Farklı kaynaklardan gelen iki fizyoloji, tek bir kitabın içinde yan yana duruyor. Bölümün başında Budist Amṛtasiddhi'nin bindu modelini, Y4.84'te Gorakṣaśataka'nın kuṇḍalinī'yi uyandıran kök kilidini okumuştuk; Haṭhapradīpikā ikisini birden taşıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Haṭhapradīpikā'yı okumak, onu yanlış bilinen bir yerden kurtarmakla başlıyor. Metin, Haṭha yoganın kurucu metni değil, önceki metinlerin bir derlemesi; Patañjali yogasının devamı değil, tantrik kökenli bir Rāja yogaya çıkan bir merdiven; herkese açık bir el kitabı değil, gizli tutulması öğütlenen bir bilgi.

Bu metni öğreten biri için ikinci önemli nokta, metnin kendi iç gerilimlerini saklamamak. İki çelişkili model, farklı sayılar, farklı kaynaklardan gelen teknikler: bunlar metnin zayıflıkları değil, onun nasıl oluştuğunun izleri. Bir öğretmen bu izleri gösterdiğinde, öğrenciler bir metni bir kutsal kitap gibi değil, bir tarihsel belge gibi okumayı öğreniyor.

Son olarak, Haṭhapradīpikā'nın koşullu arınma dizesi ve gizlilik öğüdü, bugünkü yoga pazarının pek çok iddiasına metnin içinden bir cevap veriyor. "Herkes için arınma", "herkes için güvenli teknikler" gibi iddialar, metnin kendi ölçülülüğüyle çelişiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Haṭhapradīpikā, on beşinci yüzyılda Svātmārāma'nın önceki metinlerden derlediği bir el kitabı.

Metin kendini Rāja yogaya çıkan bir merdiven ve görüşler karmaşasını aydınlatan bir meşale olarak sunuyor.

Metindeki Rāja yoga, Patañjali yogasından çok tantrik yogaya dayanıyor; Haṭha ile Rāja birbirine bağımlı sayılıyor.

Metin Haṭha bilgisinin gizli tutulmasını ve arınmaların yalnızca belirli koşullarda yapılmasını öğütlüyor.

Ölümsüzlüğe giden yol için iki çelişkili model, bindu ve kuṇḍalinī, uzlaştırılmadan yan yana duruyor.

Sonraki derse köprü

Svātmārāma'nın el kitabı, Gheraṇḍa Saṃhitā ve Śiva Saṃhitā ile birlikte Haṭha'nın üç klasiğinden biri sayılıyor. Wikipedia'nın Shiva Samhita maddesine göre bu üçüncü metin, Śiva'nın eşi Pārvatī'ye hitabı biçiminde yazılmış, beş bölümden oluşuyor ve ilk bölümü Advaita Vedānta felsefesini özetliyor; madde metnin bütün ev sahiplerinin yoga uygulamasını ve ondan yararlanmasını önerdiğini de not ediyor.

Sıradaki ders Śiva Saṃhitā'yı ele alıyor.

Soru şu: bir Haṭha yoga metni neden bir Vedānta felsefesi özetiyle açılıyor ve yogayı çilecilere değil ev sahiplerine de öneren bir metin, Haṭha yoganın toplumsal çevresini nasıl genişletiyor?