Mudrā ve bandha

Açılış sahnesi

Bir kadın sağlığı kliniğinin bekleme salonunda duvara bir broşür asılmış: "Pelvik taban egzersizleri — doğum sonrası iyileşme için." Broşürün köşesinde küçük bir not: "Yoga derslerinde mūla bandha olarak da bilinir."

Salonda oturan bir yoga öğretmeni broşürü okuyup kaşlarını çatıyor. Öğrencilerine yıllardır mūla bandha'yı öğretiyordu; ama bu broşürdeki tarifle kendi öğrendiği şeyin aynı olup olmadığından bir anda emin olamıyor. Öğrendiği kaynaklarda mūla bandha'nın amacı, aşağı hareket eden bir nefesi yukarı çevirip uyuyan bir tanrıçayı uyandırmaktı. Broşürdeki amaç ise idrar kaçırmayı önlemek.

Öğretmen kendi kendine soruyor: aynı adı taşıyan iki şey, aynı şey mi?

Bu derste ne olacak

Önce Haṭha yoganın mühürlerinin ve kilitlerinin ne olduğuna, onları eski tantrik jestlerden ayıran özelliğe bakacağız. Sonra mühürlerin sayısının metinden metne nasıl değiştiğini, Birch'in on mührü Haṭha yoganın ayırt edici özelliği saymasını okuyacağız. Ardından üç temel kilidi, kök kilidini, karın kilidini ve çene kilidini, metinlerin kendi tarifleriyle inceleyeceğiz. En sonda bu tekniklerin bugünkü derslerde, açılış sahnesindeki broşürde olduğu gibi, nasıl yeni anlamlarla sunulduğunu tartışacağız.

Sıfır noktası

Y3.33'te üç temel kilidin tarihsel yerini okumuş, bir bandha'nın uygulanmak üzere değil, nereden geldiğini anlamak üzere öğretildiği bir tarihsel çerçeve kurmuştuk. Erken mühürleri anlattığımız derste de Amṛtasiddhi'nin büyük üçlüsüyle ve Haṭha'da mührün bedenin tamamıyla vurulduğu fikriyle tanışmıştık. Y4.83'te de nefes tutmanın kilitlerle birlikte yapıldığını not etmiştik.

Bu ders bu üç ipi birleştiriyor: mühürler ve kilitler Haṭha yoganın içinde neyi, neden yapıyordu?

Başvurulan metinler: Wikipedia'nın Mudra, Bandha ve Vajroli mudra maddeleri ile Birch'in makalesi. Bandha maddesi, Mallinson'ın Gorakṣaśataka çevirisinden bir pasaj aktarıyor.

Mekanizma

İçeriden bir mühür

Mudra maddesine göre Haṭha yogada mühürler, genellikle oturuşta, nefes çalışmalarıyla birlikte uygulanıyor; nefese katılan beden bölümlerini uyarmak ve prāṇa'nın akışını etkilemek için. Madde mühürlerin bindu, amṛta ve bedendeki bilinçle de ilişkilendirildiğini aktarıyor.

Madde önemli bir ayrım yapıyor: daha eski tantrik mudrālardan farklı olarak Haṭha mudrāları genellikle içsel kasılmalar; pelvis tabanını, diyaframı, boğazı, gözleri, dili, makatı, cinsel organları ve karnı içeriyor. Y4.73'te tantrik ritüelin el jestlerini okumuştuk; Haṭha'nın mühürleri ise bedenin içinden yapılıyor.

Bu ayrım, "mudrā" sözcüğünün tarihindeki bir kaymayı gösteriyor. Sözcük, Mudra maddesine göre "mühür" ya da "mühürlemek için kullanılan araç" anlamına geliyor. Tantrik ritüelde bu mühür bir el jestiyle vuruluyor; Haṭha yogada ise bedenin kendisi bir kap gibi içeriden mühürleniyor.

Üçten yirmi beşe

Mudra maddesi mühürlerin sayısının metinden metne nasıl değiştiğini aktarıyor: Amṛtasiddhi'de üç mühür, Haṭhapradīpikā'da klasik on mühür, Gheraṇḍa Saṃhitā'da ise yirmi beş mühür. Y4.82'de āsana sayısının da benzer biçimde değiştiğini görmüştük.

Birch'in makalesi bu sayıya özel bir önem veriyor. Birch'e göre Dattātreyayogaśāstra'dan itibaren on mühür Haṭha yoganın ayırt edici özelliği hâline geliyor ve Haṭha yogayı öteki bütün yogalardan ayırıyor. Nefes çalışması Upaniṣadlarda, destanlarda, Dharmaśāstra'larda, Śaiva ve Budist tantralarda da var; ama nefes tutmanın kilitler ve mühürlerle birlikte uygulanması, Birch'e göre, Haṭha metinlerinden önce yazılmış bir metinde bulunamıyor.

Bu, önemli bir değerlendirme. Bugün Haṭha yoga denince akla duruşlar geliyor; Birch'e göre ise Haṭha'yı Haṭha yapan, duruşlar değil mühürler. Duruş sayısını izlediğimiz derste Singleton'ın, duruşun Hint yoga tarihinde nadiren ana eksen olduğu yargısını okumuştuk; iki değerlendirme aynı yöne işaret ediyor.

Kök kilidi

Bandha maddesine göre "bandha" sözcüğü sözel olarak "bağ, zincir" ya da "tutunma" anlamına geliyor ve Haṭha yogada prāṇa'yı bedene kilitlemek için yapılan bir "beden kilidi", bir tür içsel mühür olarak anlatılıyor. Y3.33'te bandha'yı bir teknik kategorisi olarak tanımlamıştık.

Madde kök kilidinin, mūla bandha'nın, metinlerdeki en erken anılışının on ikinci yüzyıldan Gorakṣaśataka'da olduğunu aktarıyor ve metnin tarifini veriyor: yogi aşağı hareket eden nefesi kasılma yoluyla yukarı çıkmaya zorlar; yogiler buna kök kilidi der. Aşağı nefes yukarı dönüp ateşin çemberine ulaşınca alev yükselir; ısınan nefes bedende bir ateş yakar ve bu ateş uyuyan kuṇḍalinī'yi ısıtıp uyandırır; tanrıça bir sopayla vurulmuş yılan gibi tıslayıp doğrulur ve bir yılan deliğine girer gibi merkez kanala girer.

Bu tarif, Birch'in "haṭha" sözcüğü için önerdiği okumanın, aşağı akanı yukarı zorlamanın, belki de en açık örneği. Kök kilidi, aşağı akan nefesi yukarı çevirmenin aracı; "haṭha"nın gücü tam olarak burada görünüyor.

Karın ve çene kilitleri

Bandha maddesi iki kilidi daha tarif ediyor. Karın kilidi, uḍḍīyāna bandha, nefes tamamen verildikten sonra, sahte bir alışla karnı kaburgaların altına çekmeyi ve bir süre bekledikten sonra bırakmayı içeriyor; madde bunun özellikle nauli adlı bir arınma tekniğinde kullanıldığını aktarıyor. Çene kilidi, jālandhara bandha, boynu uzatıp göğüs kemiğini yükselttikten sonra başı düşürüp çeneyi göğse yaslamayı içeriyor.

Madde üç kilidin bir arada uygulanmasına "büyük kilit" dendiğini de aktarıyor. Y4.80'de Amṛtasiddhi'nin büyük üçlüsünde bir "büyük kilit"in, mahābandha'nın, yer aldığını görmüştük; aynı ad farklı metinlerde farklı bileşimleri anlatabiliyor.

Tartışmalı bir mühür

Mühürlerin hepsi bugün aynı yaygınlıkta anılmıyor. Vajroli mudra maddesi, Haṭhapradīpikā'da anlatılan ve cinsel sıvının korunmasına ya da geri kazanılmasına yönelik bir mühürden söz ediyor. Madde bu mührün iki çevirmen tarafından "müstehcen" ve "anlaşılmaz ve itici" diye nitelendiğini ve bugün nadiren uygulandığını aktarıyor.

Bu mühür, Y4.80'deki bindu modelinin en uç ifadesi: yaşam özünün kaybını yalnızca önlemek değil, kaybedileni geri kazanmak. Madde Sjoman'a dayanarak modern yoganın öncülerinden Krishnamacharya'nın bu mühür için uygulanamaz talimatlar verdiğini ve bunun onun bu uygulamayı hiç denemediğini gösterdiğini aktarıyor.

Kas egzersizine çeviri

Bandha maddesi kök kilidinin modern tariflerini de aktarıyor. Madde bir modern yazarın mūla bandha'yı pelvis tabanının merkezinde, perine bölgesinde, belirli bir kasın hafifçe kasılması olarak tanımladığını ve bu kasılmanın prāṇa'yı bedende kilitleyen bir mühür yarattığını söylediğini aktarıyor. Madde kök kilidinin bu hareketinin Kegel egzersizine benzetildiğini de not ediyor.

Bu eşitleme, açılış sahnesindeki broşürün arkasındaki süreci gösteriyor. Tarihsel kök kilidi bir deneyim haritasının öğesi; Kegel egzersizi ise bir yapı haritasının. İkinci seviyede bu iki haritayı birbirinin ölçütüyle sınamayı bir kategori hatası diye adlandırmıştık. Pelvis tabanı egzersizlerinin kendi başına yararlı olabileceğini söylemek başka, bunları "mūla bandha" adıyla sunup tarihsel tekniğin bilimsel doğrulaması gibi göstermek başka.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birch'in vardığı yer ile bugünkü stüdyo arasında keskin bir tezat var: ona göre Haṭha'yı tanımlayan mühürler. Bugünkü stüdyo yogası ise tam tersine, duruşları merkeze koyup mühürleri çoğu zaman hiç anmıyor ya da onları kas egzersizlerine çeviriyor. Haṭha yoganın adını taşıyan dersler, Haṭha yoganın en belirgin tekniklerini neredeyse tamamen dışarıda bırakıyor.

Eşitlemeler ayrı bir tuzak kuruyor. Mūla bandha'yı bir Kegel egzersizine eşitlemek hem tarihsel tekniği küçültüyor hem de bilimsel bir egzersizi tarihsel bir iddiayla karıştırıyor. Bir öğretmen pelvis tabanı egzersizi öğretebilir; ama bunu "mūla bandha" adıyla yapıyorsa, iki şeyin aynı olmadığını söylemek zorunda.

Bir de sistem meselesi var. Oturuşlar, nefes tutma, kilitler ve mühürler, bindu modeli ve kuṇḍalinī anlatısı birbirine bağlı. Bu sistemden tek bir parçayı alıp bağımsız bir teknik gibi öğretmek mümkün; ama bunun bir alıntı olduğunu bilmek gerekiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Haṭha mudrāları el jesti değil, bedenin içinden yapılan kasılmalar.

Mühür sayısı Amṛtasiddhi'de üç, Haṭhapradīpikā'da on, Gheraṇḍa Saṃhitā'da yirmi beş.

Birch'e göre on mühür Haṭha yoganın ayırt edici özelliği.

Gorakṣaśataka'da kök kilidi, aşağı nefesi yukarı çevirip kuṇḍalinī'yi uyandırmanın aracı.

Mūla bandha ile Kegel egzersizi benzetiliyor ama aynı şey değil.

Sonraki derse köprü

Bandha maddesi karın kilidinin özellikle nauli adlı bir arınma tekniğinde kullanıldığını aktarıyordu. Hatha yoga maddesi de Haṭha yoganın arınma tekniklerini, ṣaṭkarma'ları, duruşların, nefes denetiminin ve mühürlerin yanında ayrı bir yöntem grubu olarak sayıyor; madde Gheraṇḍa Saṃhitā'nın altı arınma yönteminden, Haṭharatnāvalī'nin ise sekiz arınma yönteminden söz ettiğini not ediyor.

Sıradaki ders ṣaṭkarma'yı ele alıyor.

Soru şu: Haṭha metinleri bedeni neden önce arındırmak gerektiğini düşünüyordu, bu arınma teknikleri neleri içeriyordu ve bugün bunlardan bazılarının "detoks" adıyla sunulması neden yanıltıcı?