Āgama, Tantra, Saṃhitā: metin türleri ve adlandırma

Açılış sahnesi

Bir araştırmacı adayı tantra metinleri üzerine bir okuma listesi hazırlıyor ve elindeki adları üç sütuna ayırmaya çalışıyor: adında «Āgama» geçenler, «Tantra» geçenler, «Saṃhitā» geçenler. Kolay bir iş gibi görünüyor. İlk iki sütun hızla doluyor.

Sonra bir adda takılıyor: Niśvāsatattvasaṃhitā. Adı bir saṃhitā diyor, ama okuduğu kaynak onu Śaiva Āgamalarının en eski tanıklarından biri sayıyor. Bir başka adda, Vimānārcanākalpa'da, ne Āgama ne Tantra ne Saṃhitā yazıyor, ama kaynak onu bir Vaiṣṇava Āgama derlemesinin parçası olarak anıyor. Üstelik bu ad ona tanıdık geliyor: Y4.82'de oturuş dışı ilk duruşu anlatan metin olarak okumuştu. Üç sütun bir anda birbirine karışıyor. Aday listesinin başına bir soru yazıyor: bir metnin adı onun türünü mü söylüyor?

Bu derste ne olacak

Bu ders tantrik metinlerin adlarıyla türleri arasındaki ilişkiyi okuyor. Önce Āgama, Tantra ve Saṃhitā sözcüklerinin ne anlama geldiğini ve hangi geleneklerde daha sık kullanıldığını göreceğiz. Sonra geleneklerin kendi metinlerini sayarken verdiği kanon sayılarını, yirmi sekizi, altmış dördü, yüz sekizi, ve bu sayıların bugün elimizde kalan metinlerle ilişkisini ayıracağız. Bir adın birden çok türü kesebildiğini, açılıştaki iki metin üzerinden okuyacağız. Ardından Śaiva ve Śākta metinlerinin ikicilikten ikicilik dışına uzanan bir eksen üzerinde nasıl sıralandığına bakacağız. Son olarak bu metinlerin Vedalar'la ilişkisini, geleneklerin kendi söylediği biçimiyle okuyacağız. Ders bittiğinde açılıştaki adayın okuma listesini adlara göre değil türlere ve geleneklere göre yeniden düzenleyebileceksin.

Sıfır noktası

Y4.72 Āgama'yı «gelenekten gelmiş olan» olarak, diyalog biçimini ve Āgama'nın dört bölümünü tanımladı. Y4.75 Śaiva, Śākta ve Vaiṣṇava bağlamlarını, Atimārga ile Mantramārga ayrımını, Śaiva Siddhānta'yı ve Pāñcarātra'yı tanıttı. Y4.82 Vimānārcanākalpa'yı oturuş dışı bir duruşu anlatan ilk el yazması olarak andı. Y10.02 bugünün araştırmasının metin filolojisine dayandığını gösterdi.

Bu dersin adlandırma ve sayım bilgileri Wikipedia'nın Agama (Hinduism) maddesinden.

Mekanizma

Üç ad, bir külliyat

Agama maddesine göre āgama sözcüğü «gitmek» anlamındaki bir kökten ve bir ön ekten kuruluyor ve «gelmiş olan», yani aktarılmış öğreti anlamına geliyor. Madde bu metinler için başka adların da kullanıldığını söylüyor: saṃhitā, yani derleme; sūtra; ve tantra, yani sistem. Aynı madde «tantra» adının Śākta āgamaları için Śaiva ya da Vaiṣṇava āgamalarından daha sık kullanıldığını, Vaiṣṇava āgamalarının ise çoğunlukla Pāñcarātra Saṃhitāları diye anıldığını aktarıyor. Üç ad böylece üç ayrı tür değil, aynı geniş külliyatın farklı geleneklerde öne çıkan adları.

Kanon sayısı

Gelenekler kendi metinlerini sayıyor. Agama maddesine göre āgama yazını hacimli ve yirmi sekiz Śaiva, altmış dört Śākta ve yüz sekiz Vaiṣṇava āgamasını ve sayısız yardımcı āgamayı içeriyor. Madde bir başka sayım da aktarıyor: Paramānanda Tantra mezhep tantralarının sayısını Vaiṣṇavalar için altı bin, Śaivalar için on bin, Śāktalar için yüz bin olarak veriyor. Bu sayılar bir kütüphane envanteri değil; bir geleneğin kendi külliyatını nasıl gördüğünü söyleyen sayılar.

Kalan metin

Bir kanon listesinde adı geçen bir metin bugün elimizde olmayabilir; elimizdeki bir metin de listedeki adını taşıyan eski metnin aynısı olmayabilir. Agama maddesine göre yirmi sekiz Śaiva āgamasından birkaçının, Pārameśa, Niśvāsa, Svāyambhuva, Raurava, Kiraṇa ve Parākhya'nın, on ikinci yüzyıldan önceye ait olduğu gösterilebilen kopyaları var. Aynı madde Richard Davis'in bir uyarısını aktarıyor: eski āgamalar bugün elimizde kalan āgamalarla zorunlu olarak aynı değil; metinler zaman içinde yeniden düzenlendi.

Ad kesişmesi

Açılıştaki iki ad bir başka şeyi gösteriyor: bir metnin adı tür sözcüklerini kesebiliyor. Agama maddesi Nepal'den bir palmiye yaprağı aslından bin dokuz yüz on ikide çoğaltılmış Niśvāsatattvasaṃhitā el yazmasını Śaiva Āgamasını ezoterik tantraya bağlayan bir metin olarak gösteriyor; ad bir saṃhitā diyor, gelenek onu bir Śaiva āgaması sayıyor. Aynı madde Vaiṣṇava Āgamalarının Vaikhānasa kolunun kalan metinlerini Marīci'nin yazdığı söylenen iki eserden, maddenin Vimānārcakakalpa diye yazdığı ve Y4.82'nin Vimānārcanākalpa diye andığı eserden ve Ānanda Saṃhitā'dan, bildiğimizi aktarıyor; aynı kolun metinleri arasında Atri'ye atfedilen «tantra» adlı eserler de sayılıyor.

İkicilik ekseni

Agama maddesi Śaiva ve Śākta āgamalarını sıralamanın bir çerçevesini aktarıyor: Abhinavagupta'nın getirdiği ayrımlara dayanan bu çerçeve metinleri ikici, Śiva merkezli ve sınır aşmayan bir uçtan ikicilik dışı, Śakti merkezli ve sınır aşan bir uca uzanan bir eksene yerleştiriyor. Bir uçta Śaiva Siddhānta'nın āgamaları, on Śaiva ve on sekiz Rudra āgaması, duruyor; ortada altmış dört Bhairava āgaması; öbür uçta Yāmalaları, Trika'yı ve Kālīkula'yı içeren Vidyāpīṭha tantraları. Madde Keşmir Śaivizmi soyunun bu kümeleri ikicilikten ikicilik dışına bir ilerleme olarak gördüğünü de ekliyor.

Vedalar'la ilişki

Agama maddesi bu metinlerin Vedalar'la ilişkisine dair birkaç ses aktarıyor. Araştırmacılara göre Hindu āgama metinlerindeki bazı pasajlar Vedaların yetkesini reddediyor gibi görünürken başka pasajlar kendi öğütlerinin Vedaların gerçek ruhunu ortaya koyduğunu söylüyor. Dhavamony'ye göre Vedalar ve Upaniṣadlar Hinduizmin ortak kutsal metinleri, āgamalar ise belirli mezheplerin kutsal metinleri; Śaivizmde Vedik yazın birincil ve genel, āgamalar ise özel incelemeler. Vaiṣṇavalar Vedaları Bhagavad Gītā ile birlikte ana kutsal metin, saṃhitāları onların açıklaması sayıyor.

Örneklerden okuma

Üç ad örneklerinde üç sütunlu liste bir gelenek, tür ve ad tablosuna dönüştü, «tantra demek Śākta demek» kuralı tersinden yanlışlandı ve bir karşılaştırma bir kaynağa bağlanana kadar soru olarak kaldı. Kanon sayısı örneklerinde altmış dört bir derleyicinin listesi, yüz bin bir beyan çıktı ve yirmi sekizin bir çekirdek olduğu, bir geleneğin bütün metinleri olmadığı görüldü.

Kalan metin örneklerinde boş satırlar bir adın bir metin olmadığını gösterdi ve «binlerce yıllık» bir alıntı kalan metnin tarihine soruldu. Ad kesişmesi örneklerinde Vimānārcanākalpa bir duruş metninden bir tapınak geleneğinin metnine döndü, bir «tantra» adı bir Vaiṣṇava eserine çıktı ve adlar bir tarihin izi olarak okundu.

İkicilik ekseni örneklerinde Sanderson'ın gözlemi bir metin haritasına çevrildi ve eksenin kendisinin bir geleneğin bakışı olduğu not edildi. Vedalar'la ilişki örneklerinde reddediş ve sahiplenme yan yana yazıldı ve Y9 ile Y10 bir saṃhitā pasajında buluştu.

Usta katmanı

Tantrik metinlerle uzun süre çalışan biri bir adı duyduğunda üç soruyu birden soruyor: hangi gelenek, hangi tür, hangi kalan metin? Ad bu sorulardan birine bir ipucu veriyor ama hiçbirini kapatmıyor. Bir listeyi adlara göre değil bu üç soruya göre kurmak, bir okurun en sık yaptığı hatayı, adından türüne ve türünden öğretisine atlamayı engelliyor.

İkinci incelik sayıların dili. Kanon sayıları, yirmi sekiz, altmış dört, yüz sekiz, bir geleneğin kendini düzenleme biçimi. Usta okur bu sayılarla bir kütüphane sayımını karıştırmıyor ve bir kanon listesindeki her adın arkasında bugün okunabilir bir metin aramıyor; bir adın yalnız bir liste olarak yaşayabildiğini biliyor.

Üçüncüsü bakışın kaynağı. İkicilik ekseni ya da bir ilerleme şeması gibi sınıflamalar bir geleneğin kendi bakışından doğabiliyor. Usta okur bir haritayı kullanırken onun kimin haritası olduğunu da soruyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Āgama, Tantra ve Saṃhitā aynı geniş külliyatın farklı geleneklerde öne çıkan adlarıdır; tantra adı Śākta metinlerinde daha sık geçer, Vaiṣṇava metinler çoğu zaman saṃhitā diye anılır.

Kanon sayıları, yirmi sekiz, altmış dört, yüz sekiz, bir geleneğin kendi düzenidir; kalan metinler bu sayılarla örtüşmez ve yeniden düzenlenmiş olabilir. Bir adın tür sözcüğü bir ipucu, gelenek bir adrestir.

Śaiva ve Śākta metinler bir ikicilik ekseninde sıralanabilir; eksen Abhinavagupta'nın ayrımlarına dayanır ve bir geleneğin bakışını taşır.

Sonraki derse köprü

Bu ders metinlerin adlarını, türlerini ve kalan nüshalarını ayırdı.

Kalan metinlerin bir dönemi ve bir dünyası var. Sonraki ders bu metinlerin yazıldığı erken ortaçağ Hindistanı'na, tantrik çağa bakıyor ve sarayların ve tapınakların bu metinlerin yayılmasında nasıl bir rol oynadığını soruyor.