Dönem araştırması · Yapım Tasarımı Akademisi

Açılış sahnesi

Sabri Usta dükkânının duvarına yaslanıp tavana bakıyor. "Bu floresanı doksan bir yılında taktım," diyor, "eskisi bozulmuştu. Vitrini doksan altıda yeniledim, ahşabı çürümüştü. Bu takvimi her yıl aynı sigortacı getirir. Şu kapının üstündeki çıkartma da geçen yıl bankadan geldi, kartla ödeme için."

Suna not alırken bir şey fark ediyor: Sabri Usta'nın dükkânında tek bir dönem yok, kırk yılın dönemleri üst üste yığılmış. Tezgâh dükkânın açıldığı yıldan, ışık bir başka yıldan, vitrin bir başka yıldan, kapıdaki çıkartma geçen yıldan. Rıza'nın dükkânı da böyle olmalı; ama Rıza'nın dükkânı kurgusal ve her katmanın yılını Suna'nın kendisi belirlemek zorunda.

Bunun için her yılın ayrı bir araştırması gerekiyor: seksenlerin ortasında bir İstanbul pasajında bir saatçi tezgâhı nasıl yapılırdı, doksanlarda bir vitrin hangi malzemeyle yenilenirdi, iki binlerde bir dükkân duvarına hangi takvim asılırdı? Bu derste tek bir yılın ve tek bir şehrin görünüşünü bir dosyada toplamayı ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste kaynakları güvenilirliklerine göre sıraladık. Bu derste o kaynakları belirli bir soruya, bir dönemin ve bir yerin gerçekte neye benzediği sorusuna, sistemli biçimde uyguluyoruz.

Önce bir dönem dosyasının bölümlerini kuracağız: mimari, mobilya, gündelik eşya, ışık, yazı ve grafik. Ardından bir nesnenin bir dönemde bulunabilmesi için gereken en erken tarihi ve bir nesnenin piyasaya çıktıktan sonra ne kadar süre kullanımda kaldığını ele alacağız. Sonra aynı yılın farklı yerlerde, bir büyük şehirde ve bir kasabada, nasıl farklı göründüğüne bakacağız.

Suna'nın dükkânın kırk yıllık katmanlarını tarihleriyle yazdığı bir çizelgeyi izleyeceğiz. Altmışların sonundan doksanlara uzanan bir seri katil soruşturmasının gazete bürosunu dönem dönem kuran bir filme ve kırkların başında bir maden kentinde geçen bir filme bakacağız. Dönemine uygun bir lambanın, içindeki ışığın renginin bir yüzü nasıl göstereceğini de değiştirdiğini ve dönem doğruluğu ile bir yüzün okunması arasında nasıl bir uzlaşma kurulabileceğini göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir dönem tek bir yıl değildir; ama tasarımcının araştırması tek bir yıldan başlar. Bir film bin dokuz yüz seksen altı yılında, İstanbul'da, bir pasajda geçiyorsa, tasarımcı o yıl, o şehir ve o tür bir mekân için ne bulunabileceğini ve ne bulunamayacağını bilmek zorundadır. Araştırma bu üç koordinatın, zamanın, yerin ve mekân türünün kesiştiği noktaya odaklanır.

Bir nesnenin bir dönem filminde görünüp görünemeyeceğini belirleyen ilk soru, o nesnenin o yılda var olup olmadığıdır. Bir ürün piyasaya çıkmadan önceki bir yılda görünemez; bir bina yapılmadan önceki bir yılda ayakta olamaz.

Ama en erken tarih, sorunun yalnızca yarısıdır. Bir nesne piyasaya çıktığı yıl her eve girmez; yıllar içinde yayılır ve yeni nesneler çıktıktan sonra da uzun süre kullanımda kalır. Bir dönem sahnesinde en yeni nesneler değil, o yılda gerçekten kullanılan nesneler görünmelidir.

Mekanizma

Dosyanın bölümleri

Bir dönem dosyası her yapım için yeniden kurulur, ama bölümleri benzerdir. Mimari bölümü binaların cephelerini, pencere ve kapı biçimlerini, malzemelerini gösterir. İç mekân ve mobilya bölümü evlerin, dükkânların ve iş yerlerinin içini. Gündelik eşya bölümü mutfak aletlerini, ambalajları, elektronik cihazları, telefonları. Işık bölümü lambaları, ampulleri, sokak aydınlatmasını. Yazı ve grafik bölümü tabelaları, afişleri, gazeteleri, paraları. Her bölüm, aynı yıl ve yer için birden fazla birincil kaynakla doldurulur.

En erken tarih ve kullanım ömrü

Her nesne için iki tarih düşünülür. Birincisi en erken tarihtir: nesnenin var olabileceği ilk yıl. İkincisi kullanım ömrüdür: nesnenin piyasaya çıktıktan sonra kaç yıl kullanımda kaldığı. Bir dönem sahnesindeki bir nesne, en erken tarihinden sonra ve kullanım ömrünün içinde olmalıdır.

Gündelik ayrıntı: ambalaj, yazı, ışık

Bir dönemi en hızlı ve en güçlü biçimde kuran şey, çoğu zaman büyük mobilyalar değil, küçük gündelik ayrıntılardır: bir mutfak rafındaki ambalajlar, bir tabelanın harfleri, bir duvardaki fiyat etiketleri, bir lambanın ışığının rengi. Bu ayrıntılar aynı zamanda en kolay yanlış yapılanlardır, çünkü gündelik nesneler arşivlere ve müzelere en az giren şeylerdir.

Tasarım masasında

Suna Rıza'nın dükkânı için bir katman çizelgesi hazırlıyor. Dükkânın açılış yılı bin dokuz yüz seksen altı; Rıza o zaman otuz dokuz yaşında. Çizelgede her nesnenin dükkâna hangi yıl girdiği yazılıyor.

Seksen altı katmanı dükkânın iskeleti: doksan beş santimetre yüksekliğindeki ceviz tezgâh, isli ceviz raflar, pasajın orijinal mermer zemini ve kapının üstündeki elle boyanmış ilk tabela, "Rıza Saat Tamir". Sabri Usta'nın fotoğraflarından ve aynı yılların pasaj fotoğraflarından, tabelanın harflerinin elle boyandığını ve on iki santimetre boyunda olduğunu çıkarıyor. Doksanlar katmanı: doksan birde değiştirilen tavan floresanı ve doksan altıda yenilenen vitrin. Eski ahşap vitrin, sekiz santimetre genişliğinde ahşap profillerle çerçeveliydi; yenisi, dönemin dükkânlarında yaygın olan, beş santimetrelik eloksallı alüminyum profillerle. İki binler katmanı: iki bin beşte duvara asılmış, fiyatları Yeni Türk Lirası ile yazılı, solmuş bir fiyat listesi ve her yıl yenilenen sigortacı takvimi. Bugünün katmanı: kapıdaki kartla ödeme çıkartması ve Elif'in Rıza'ya aldığı, tezgâhın köşesinde duran ama Rıza'nın hiç kullanmadığı bir cep telefonu.

Floresanın kendisi bir karar istiyor. Suna dönem dosyasına, doksanların başında dükkânlarda yaygın kullanılan floresan armatürlerin ve tüplerin fotoğraflarını ekliyor. O yılların soğuk beyaz tüplerinin ışığı, yaygın olarak bilindiği gibi, cildi solgun ve hafifçe yeşilimsi gösterir; çünkü bu tüplerin ışığı, renkleri doğru gösterme bakımından zayıftır. Aslı'nın testinde, bu tür bir tüp altında Rıza'nın açık tenli yüzü hastalıklı bir griye çalıyor; Elif'in koyu tenli yüzünde ise derinin sıcak alt tonları kayboluyor ve yüz, donuk ve renksiz bir kütleye dönüşüyor.

Suna ile Aslı bir uzlaşma kuruyor. Armatürün kendisi doksan bire ait: dönemin metal kasası, soluk plastik kapağı, tavana yakın bir yükseklikte, iki tüplü. Kamera onu her geniş planda görecek ve dükkânın doksanlarını söyleyecek. Ama içindeki tüpler, bugünün renkleri doğru gösteren, sıcak tonlu tüpleri. Kamera tüplerin kendisini görmüyor, yalnızca armatürün kasasını ve ışığın varlığını görüyor. Dönem dosyası nesnenin dış görünüşünde tam olarak korunuyor; içinde, yüzlerin hakkı için bilinçli, gizli bir sapma var. Suna bu sapmayı dosyaya, gerekçesiyle birlikte yazıyor.

Usta katmanı

Deneyimli tasarımcılar dönem dosyalarını bir uzmana gösterir: bir tarihçiye, bir koleksiyoncuya, o dönemi yaşamış birine. Uzmanlar, tasarımcının gözünden kaçan küçük ama göze batan hataları yakalar: yanlış bir priz, yanlış bir yazı biçimi, yanlış bir ambalaj. Bir dönem filminin izleyicileri arasında her zaman o dönemi çok iyi bilen insanlar olur.

İkinci incelik, dönem doğruluğu ile seyircinin beklentisi arasındaki gerilimdir. Seyircinin bir döneme dair hafızası, çoğu zaman o dönemin filmlerinden, reklamlarından ve popüler görüntülerinden gelir; gerçek dönem bundan daha sade, daha karışık, daha az renkli olabilir. Tasarımcı bu gerilimde bir denge kurar: doğruluğu korur, ama seyircinin dönemi hemen tanıyabileceği birkaç güçlü işareti de öne çıkarır.

Yaygın yanlış"Bir dönem filmi, o yılda üretilen en yeni nesnelerle döşenmelidir."

Doğrusu

Gerçek evler, dükkânlar ve iş yerleri, yıllar içinde biriken nesnelerden oluşur; bir dönemin en yeni nesneleri, o dönemin evlerinin yalnızca küçük bir kısmında bulunur. Bir dönem sahnesi, o yılda gerçekten kullanılan nesnelerle, yani çoğunlukla on ya da yirmi yıl önceden kalmış eşyalarla ve birkaç yeni parçayla döşenir.

Yaygın yanlış"Dönem doğruluğu bir kez sağlandıktan sonra hiçbir sapmaya izin verilmez."

Doğrusu

Dönem doğruluğu tasarımın temelidir, ama tek ölçüsü değildir. Bazen bir yüzün okunması, bir oyuncunun güvenliği ya da bir çekimin teknik gereksinimi, görünmeyen bir yerde bilinçli bir sapmayı gerektirir. Önemli olan sapmanın seyirciye görünmemesi, bir gerekçesinin olması ve dönem dosyasına yazılmasıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Dönem araştırması belirli bir yıl, belirli bir yer ve belirli bir mekân türünün kesiştiği noktaya odaklanır. Dönem dosyası bu araştırmayı mimari, iç mekân, mobilya, gündelik eşya, ışık, yazı ve grafik başlıklarında, her biri tarihli kaynaklarla, düzenler ve bütün departmanların ortak başvuru belgesi olur. Aynı yıl, bir büyük şehirde ve bir kasabada farklı görünür.

Her nesne için iki tarih düşünülür: var olabileceği en erken tarih ve kullanım ömrü. Bir dönem sahnesi o yılın en yeni nesneleriyle değil, o yılda gerçekten kullanılan, çoğunlukla yıllar önceden kalmış nesnelerle döşenir. Gündelik ayrıntılar, ambalajlar, tabelalar, paralar, dönemi en hızlı kuran ama en kolay yanlış yapılan şeylerdir.

Dönem doğruluğu ile bir yüzün okunması bazen çatışır: dönemin bir ışık kaynağı, yüzleri, özellikle koyu tenleri, bozarak gösterebilir. Bu durumda nesnenin görünen dış yüzü dönemine sadık kalır, içindeki ışık yüzlerin hakkına göre seçilir; sapma seyirciye görünmez ve gerekçesiyle dosyaya yazılır.

Sonraki derse köprü

Suna'nın dönem dosyasının bazı bölümleri hâlâ boş: seksenlerin ortasında bir saat tamircisinin kullandığı aletlerin tam listesi, bir saatin içindeki mekanizmanın o yıllardaki görünüşü, bir pasajın orijinal mimari çizimleri. Bunlar internette ya da bir aile albümünde değil, bir müzenin deposunda, bir belediye arşivinde ya da bir koleksiyoncunun dolabında. Böyle bir yere gitmeden önce ne sorulacağını ve görülenin nasıl kaydedileceğini bilmek gerekir. Bir müze ya da arşiv ziyareti için bir soru listesi ve bir kayıt düzeni hazırlamak, M04-D03 "Arşiv, müze ve koleksiyon" dersinin konusu.