Görsel araştırmanın kaynakları

Açılış sahnesi

Suna'nın asistanı bir sabah masaya kırk fotoğrafın çıktısını bırakıyor. Hepsi internetten, hepsi "seksenlerde İstanbul'da saat tamircisi" aramasından. Fotoğrafların bazıları çok güzel: loş ışıkta eğilmiş bir usta, vitrinde sıra sıra cep saatleri, duvarda yüzlerce kadran.

Suna fotoğrafları tek tek çeviriyor ve her birinin arkasına bir soru yazıyor: kim çekmiş, ne zaman, nerede? Kırk fotoğrafın yalnızca yedisi için bu sorulara cevap verilebiliyor. On iki tanesinin aslında başka ülkelerde çekildiği anlaşılıyor. Üç tanesi bir filmden alınmış kareler. Biri, ışığı ve dokusu bir tuhaf, hiçbir yerde kaydı bulunamayan, büyük olasılıkla bir yazılımla üretilmiş bir görüntü.

Asistan şaşırıyor: fotoğraflar inandırıcı görünüyordu. Suna başını sallıyor: inandırıcı görünmek, doğru olmak değil. Bu derste bir tasarımcının görsel araştırmada kullandığı kaynakları ve onları güvenilirliklerine göre sıralamayı ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Üçüncü modülde senaryodan bir iş listesine ve sayılara geldik. Bu modülde o listenin her satırını gerçek dünyaya bağlıyoruz: bir mekânın, bir eşyanın, bir dönemin gerçekte neye benzediğini nereden öğreneceğiz?

Önce kaynakları ikiye ayıracağız: bir olaya, bir yere ya da bir döneme doğrudan tanıklık eden kaynaklar ve onları yorumlayan, aktaran kaynaklar. Ardından bir kaynağın güvenilirliğini sınamak için sorulması gereken soruları kuracağız: kim, ne zaman, nerede, neden? Sonra en sinsi tuzaklardan birine, yalnızca bazı şeylerin günümüze kalmasının araştırmayı nasıl çarpıttığına bakacağız.

Suna'nın bir saat tamircisi dükkânı için hazırladığı kaynak tablosunu ve bir fotoğraftan bir tezgâhın yüksekliğini nasıl çıkardığını izleyeceğiz. Yönetmenin kendi çocukluğunun evini, ailesinin eşyalarıyla yeniden kurduğu bir filme ve bir romanın yüzyıl önceki New York'unu kuran bir filme bakacağız. Eski renkli fotoğrafların ve arşivlerin koyu tenli insanları nasıl gösterdiğinin, ya da hiç göstermediğinin, bir kaynağın güvenilirliğinin bir parçası olduğunu da göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Tasarımcı her şeyi bilemez. Bir saat tamircisinin tezgâhında hangi aletlerin olduğunu, bir hastane koridorunun hangi renge boyandığını, yetmişli yıllarda bir mutfakta hangi tencerelerin kullanıldığını öğrenmek için araştırma yapar. Araştırmanın kalitesi, kurulan dünyanın inandırıcılığını doğrudan belirler.

Ama araştırma yalnızca görüntü toplamak değildir. Her görüntü bir kaynaktan gelir ve her kaynağın bir bakış açısı, bir amacı ve bir sınırı vardır. Bir reklam fotoğrafı bir ürünü satmak için, bir film karesi bir hikâye anlatmak için, bir aile fotoğrafı bir anıyı saklamak için çekilmiştir. Tasarımcının işi, bir görüntünün ne gösterdiğiyle birlikte neden öyle gösterdiğini de okumaktır.

Mekanizma

Birincil ve ikincil: tanıklık ile aktarım

Bir tasarımcı için en değerli kaynaklar çoğunlukla birincil kaynaklardır: tarihli ve yeri bilinen fotoğraflar, bir müzedeki ya da bir evdeki gerçek nesneler, bir mekânda yıllarca yaşamış ya da çalışmış birinin anlatımı. İkincil kaynaklar ise araştırmanın başında yön bulmak için kullanılır; ama bir tasarım kararı, mümkün olduğunda bir birincil kaynakla doğrulanır.

Birincil kaynaklar da aynı ölçüde güvenilir değildir. Bir dönemin dergilerindeki reklamlar ve ev dekorasyonu sayfaları o döneme aittir, ama gerçeği değil bir ideali gösterir. Bir aile albümü gerçek bir evi gösterir, ama çoğunlukla bayramlarda, düğünlerde, misafir geldiğinde, evin en düzenli olduğu günlerde.

Bir kaynağı sınamak: kim, ne zaman, nerede, neden?

Bir görüntüyü kaynak olarak kullanmadan önce tasarımcı dört soru sorar. Kim çekti ya da yaptı? Ne zaman? Nerede? Ve neden? Bu sorulara cevap verilemeyen bir görüntü, ne kadar inandırıcı görünürse görünsün, bir tasarım kararının tek dayanağı olamaz. Bugün bu sorular her zamankinden daha önemli: internetteki görüntülerin bir kısmı yanlış tarihlenmiş, bir kısmı başka ülkelerde çekilmiş, bir kısmı da bilgisayar yazılımlarıyla üretilmiştir.

Hayatta kalma yanlılığı: yalnızca bazı şeyler kalır

Geçmişten bize ulaşan nesneler ve yapılar, geçmişin tamamı değildir. Sağlam yapılmış binalar ayakta kalır, çürük olanlar yıkılır. Değerli mobilyalar saklanır ve müzelere girer, ucuz olanlar kullanılıp atılır. Fotoğrafı çekilen insanlar ve yerler ise çoğunlukla fotoğrafçının ve dönemin önemli bulduklarıdır.

Tasarım masasında

Suna dükkân için bir kaynak tablosu açıyor ve her kaynağa beş basamaklı bir güvenilirlik puanı veriyor.

En üstte beşinci basamakta, yaşayan bir birincil kaynak var: Rıza'nın dükkânına benzeyen bir dükkânı otuz yılı aşkın süredir işleten, emekli olmak üzere olan bir saat ustası, Sabri Usta. Suna onunla iki saat konuşuyor, dükkânını ölçüyor, aletlerinin ve tezgâhının fotoğraflarını çekiyor. İkinci sırada, dördüncü basamakta, Sabri Usta'nın ailesinin elindeki, tarihi arkasına yazılmış seksenlerin sonuna ait birkaç fotoğraf ve SALT Araştırma'nın çevrimiçi arşivinde kaydı ve tarihi bulunan İstanbul pasaj ve dükkân fotoğrafları. Üçüncü basamakta saat markalarının o yıllardaki katalogları ve reklamları: gerçek nesneleri gösteriyorlar, ama idealize edilmiş bir vitrinle. İkinci basamakta Türk sinemasında saat dükkânlarının göründüğü sahneler: duygusu için değerli, ayrıntısı için değil. En altta, birinci basamakta, kaynağı bulunamayan internet görüntüleri; tasarım kararlarına hiç girmiyorlar.

Bir fotoğraf bir ölçü sorusunu cevaplıyor. Sabri Usta'nın ailesinin seksenlerin sonuna ait bir fotoğrafında, babası tezgâhın arkasında oturuyor; tezgâhın hemen arkasındaki duvarda bir saat asılı. Sabri Usta o saati hâlâ saklıyor ve kadranı otuz santimetre çapında. Fotoğrafta kadranın çapı iki virgül dört santimetre, tezgâhın yerden yüksekliği ise aynı derinlikte yedi virgül altı santimetre. Oran aynı kalacağı için tezgâh yaklaşık doksan beş santimetre yüksekliğinde; standart bir masadan yaklaşık yirmi santimetre yüksek. Sabri Usta nedenini anlatıyor: saat ustası, işini gözüne yakın görmek için yüksek bir taburede oturur ve tezgâh buna göre yapılır. Suna dükkânın tezgâhını doksan beş santimetreye çıkarıyor ve kırk beş santimetrelik tabureyi yeniden düşünüyor; Rıza'nın çalışma taburesi altmış beş santimetre olacak, Elif'in oturduğu eski tabure ise alçak kalacak ve Elif babasına hep biraz aşağıdan bakacak.

Kaynak tablosunda bir sütun daha var: yüzler. Sabri Usta'nın aile fotoğrafları seksenlerin renkli baskıları; yıllar içinde solmuşlar ve dönemin baskı ayarları, fotoğraftaki daha koyu tenli bir komşunun yüzünü neredeyse ayrıntısız, koyu bir leke gibi göstermiş. SALT arşivindeki pasaj fotoğraflarının çoğu ise yalnızca mimariyi gösteriyor; dükkân önünde duran insanlar az ve fotoğrafçının seçtiği kişiler. Suna bu fotoğrafları dükkânın biçimi, ölçüsü ve eşyaları için kullanıyor; ama yüzlerin bu mekânda nasıl görüneceğini onlardan çıkarmıyor. O soruyu eski baskılar değil, kendi değer testleri cevaplayacak. Bir kaynağın güvenilirliği, neyi doğru gösterdiği kadar neyi bozarak gösterdiğiyle de ölçülür.

Usta katmanı

Deneyimli tasarımcılar önemli bir kararı tek bir kaynağa dayandırmaz. İki bağımsız kaynak aynı şeyi gösteriyorsa, karar sağlamlaşır; birbirleriyle çelişiyorsa, üçüncü bir kaynak aranır. Bir fotoğraf ile bir yaşayan tanığın anlatımı, bir katalog ile bir müzedeki nesne birbirini doğrular ya da düzeltir.

İkinci incelik, kaynakların kaydını tutmaktır. Her görüntünün yanına nereden geldiği, ne zaman ve nerede çekildiği, kim tarafından kaydedildiği yazılır. Bu kayıt yalnızca tasarımcının kendisi için değil, yönetmene bir kararı savunurken, bir görüntünün kullanım hakkını sorarken ve aylar sonra aynı soruya dönerken de işe yarar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Görsel araştırma, kurulan dünyanın inandırıcılığını belirler; ama her görüntü bir kaynaktan, bir bakış açısından ve bir amaçtan gelir. Birincil kaynaklar bir döneme doğrudan tanıklık eder: tarihli fotoğraflar, gerçek nesneler, yaşayan tanıkların anlatımları. İkincil kaynaklar onları yorumlar ve aktarır; bir tasarım kararı mümkün olduğunda birincil bir kaynakla doğrulanır.

Her kaynak dört soruyla sınanır: kim, ne zaman, nerede, neden? Bu sorulara cevap verilemeyen bir görüntü, ne kadar inandırıcı görünürse görünsün, tek dayanak olamaz. Reklamlar bir ideali, aile albümleri bir evin en düzenli günlerini, filmler başka bir tasarımcının yorumunu gösterir. Geçmişten kalan nesneler geçmişin tamamı değildir; hayatta kalma yanlılığı araştırmayı varlıklılara ve sağlamlara doğru çarpıtır.

Bir kaynağın güvenilirliği, neyi bozarak gösterdiğiyle de ölçülür. Eski renkli baskılar ve dönemin fotoğraf ayarları koyu tenli yüzleri çoğu zaman ayrıntısız gösterir; arşivler de kimin fotoğraflandığını seçer. Tasarımcı bu kaynakları mekânın biçimi ve eşyaları için kullanır, ama yüzlerin o mekânda nasıl görüneceğini kendi testlerinden öğrenir.

Sonraki derse köprü

Suna'nın kaynak tablosu dükkânı kurmak için yeterli; ama Rıza'nın dükkânı yalnızca bugünün dükkânı değil, kırk yılın üst üste birikmiş katmanı. Dükkânın açıldığı seksenlerin ortasından kalan tezgâh, doksanlarda eklenmiş bir vitrin, iki binlerde asılmış bir takvim. Her katman ayrı bir yılın ve ayrı bir İstanbul'un araştırmasını istiyor. Belirli bir yıl ve yer için mimari, mobilya ve gündelik eşya referanslarından bir dosya hazırlamak, M04-D02 "Dönem araştırması" dersinin konusu.