Bireysel yaratıcılık, ortak çeşitlilik

Açılış sahnesi

Nevin Hanım ajansta küçük bir iç yarışma açmış: Kınalı Fırın'ın bahar kampanyası için dört metin yazarı birer slogan önerecek. Bu kez herkes istediği aracı kullanabiliyor.

Cuma öğleden sonra dört kâğıt panoya asılıyor. Nevin Hanım önce birini okuyor, sonra ikincisini, sonra durup dördünü yan yana okuyor.

«Sabahın ilk sıcaklığı.» «Sabahın en sıcak hâli.» «Güne sıcak bir başlangıç.» «Her sabah, ilk sıcaklık.»

Dördü de fena değil. Dördü de bir yıl önce bu yarışmaya gelen sloganlardan daha derli toplu. Ama Nevin Hanım'ın yüzünde bir memnuniyetsizlik var. «Dört kişiden dört fikir bekliyordum,» diyor. «Bir fikrin dört yazılışını aldım.»

Bu derste ne olacak

M01-D02'de yapay zekânın yazı işlerini hızlandırdığını ve kazancın herkese eşit düşmediğini gördük. Bu ders hızdan yaratıcılığa geçiyor ve iki düzeyi birbirinden ayırıyor: tek bir yazarın ürettiği işin yaratıcılığı ve bir grup yazarın birlikte ürettiği işlerin çeşitliliği. Nevin Hanım'ın panosu bu iki düzeyin birbirinden ayrılabileceğini gösteriyor: her slogan tek başına iyi, ama dört slogan birlikte dar. Bu derste önce yapay zekâdan fikir alan yazarların öykülerini yapay zekâsız yazanlarınkiyle karşılaştıran bir deneye, sonra farklı kullanıcıların yapay zekâyla ürettiği fikirlerin birbirine ne kadar benzediğini ölçen bir kullanıcı çalışmasına bakacağız. Önce çok sayıda fikir üretip sonra seçmenin neden önemli olduğu Reklam Fikri Akademisi'nin M02-D03 dersinde, Çok fikir, sonra seçim başlığıyla anlatılıyor; burada aynı soruyu yapay zekânın havuzu nasıl daralttığı açısından soruyoruz.

Kanıt ne diyor

Yapay zekâdan fikir alan bir yazar daha yaratıcı mı olur ve bu kazanç bütün yazarlar bir arada düşünüldüğünde neye mal oluyor? Bir çevrimiçi deney bunu kısa öyküler üzerinden ölçtü.

Farklı insanlar aynı aracı kullandığında fikirleri birbirine mi yaklaşıyor? Bir kullanıcı çalışması bunu fikir üretiminde sınadı.

Kartlar birlikte bir gerilimi adlandırıyor: yapay zekâ tek tek kişilerin işini iyileştirebilir, ama aynı aracı kullanan bir grubun fikirleri birbirine yaklaşabilir ve kişiler fikirlerine daha az sahip çıkabilir.

Sahada

Dört slogan, bir fikir

Kim kazanıyor

Önce kendi havuzun

Kimin fikri

Kategorinin daralması

Havuzdaki aileler

Gri alan

Doshi ve Hauser'ın deneyi kısa öyküler üzerine; slogan, reklam metni ya da görsel fikirler doğrudan incelenmedi ve reklam ajanslarına ne kadar taşınabileceği belirsiz. Anderson ve arkadaşlarının çalışması 36 kişilik bir kullanıcı çalışması ve karşılaştırma yapay zekâsız üretimle değil, başka bir destek aracıyla yapıldı. İki çalışma da benzeşmeyi ölçüyor, ama bunun bir markanın satışına ya da fark edilirliğine etkisini ölçmüyor. Rakip ajansın aynı sloganı kullanması bu dersin kurgusunda bir örnek; gerçekte ne sıklıkla olduğunu gösteren bir veri bu kaynaklarda yok. Önce araçsız, sonra araçla çalışan iki aşamalı turun benzeşmeyi azalttığını da bu kaynaklar sınamıyor; makul bir öneri, ama kanıtlanmış bir yöntem değil. Bireysel kazanç ile ortak çeşitlilik arasındaki dengenin nasıl kurulacağı tartışmalı.

Senin işinde

Bir ekipte yapay zekâyla fikir üretirken tek tek fikirlerin niteliğine olduğu kadar, fikirlerin birbirinden ne kadar farklı olduğuna da bak. Birden çok kişiden fikir topluyorsan, hepsini yan yana koy ve aynı fikrin farklı yazılışlarını ayıkla. İlk havuzu araçsız kur: herkes önce kendi başına birkaç farklı yön yazsın, araca ancak bir yönü geliştirmek için gidilsin. Deneyimsiz çalışanların araçla elde ettiği sıçramayı küçümseme, ama onları da önce kendi yönlerini yazmaya teşvik et. Panoya asılan her fikrin altına onu sahiplenen kişinin adını yaz; fikrin çekirdeği nereden gelirse gelsin, savunmak ve kontrol etmek o kişinin işi. Bir sloganı yayına vermeden önce kategoride ona yakın bir slogan dolaşıp dolaşmadığını araştır. Görsel taslaklarda da homojenleşmeyi izle: araçla geliştirilen fikirlerde hep aynı aileyi, aynı mekânı ve aynı ten tonunu görüyorsan, kadroyu araçsız üretilen yönlerden al.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir deneyde yapay zekâdan fikir alan yazarların öyküleri tek tek daha yaratıcı değerlendirildi, özellikle daha az yaratıcı yazarlarda; ama öyküler birbirine daha çok benzedi. Yazarlar bunu bir sosyal ikilem olarak tarif ediyor: kişi tek başına kazanırken grup daha dar bir içerik üretiyor. Bir kullanıcı çalışmasında farklı kişilerin sohbet aracıyla ürettiği fikirler anlamca birbirine daha yakın çıktı ve kullanıcılar fikirlerinin sorumluluğunu daha az hissetti. Bir ekibin yaratıcılığı tek tek işlerin niteliği kadar, işlerin birbirinden farkına da bağlı. Fikirler daraldığında, gösterilen insanlar da daralabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste Barış'ın sloganını savunacak birini aradık ve sorumluluğun araçta değil insanda olduğunu söyledik. Ama bir dil modeli yalnızca birbirine benzeyen fikirler üretmiyor; bazen gerçek olmayan bir bilgiyi, tamamen akıcı ve inandırıcı bir dille de üretebiliyor. Bir reklam iddiasında bu ne anlama gelir ve hukuk bu konuda kimi sorumlu tutar? M01-D04, Olgusal hata, bu soruyu soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Doshi ve Hauser'ın deneyinde yapay zekâdan fikir alan yazarların öyküleri nasıl değerlendirildi?

• A) Daha az yaratıcı ve birbirinden daha farklı.
• B) Hiçbir fark bulunmadı.
• C) Tek tek daha yaratıcı, daha iyi yazılmış ve daha keyifli; ama birbirine daha çok benzer.
• D) Yalnızca daha uzun.

Cevap: C. Yazarlar bunu bir sosyal ikilem olarak tarif ediyor: kişi tek başına kazanırken grup daha dar bir yelpaze üretiyor.

Soru 2 · Tuzak

Bir müşteri ilişkileri direktörü, yapay zekâ ekipteki herkesi daha yaratıcı yaptığına göre ekibin işinin de bütün olarak daha yaratıcı olacağını söylüyor. Nevin Hanım'ın panosu bu düşünceye nasıl bir karşılık veriyor?

• A) Panodaki dört slogan tek tek iyiydi, ama aynı fikrin dört yazılışıydı; bir ekibin yaratıcılığı işlerin birbirinden ne kadar farklı olduğuna da bağlı.
• B) Panodaki sloganların hepsi kötüydü.
• C) Panoda hiç slogan yoktu.
• D) Panodaki sloganların hepsi birbirinden tamamen farklıydı.

Cevap: A. Doshi ve Hauser'ın bulgusu da bireysel yaratıcılığın artarken ortak çeşitliliğin azalabildiğini gösteriyor.

Soru 3 · Senaryo

Bir sanat yönetmeni, en beğenilen sloganı «Ben bulmadım, makine buldu» diyerek savunmuyor. Nevin Hanım hangi kuralı koydu?

• A) Yapay zekâ kullanımını tamamen yasakladı.
• B) Sloganı listeden çıkardı.
• C) Sloganın sorumluluğunu araca bıraktı.
• D) Panoya asılan her fikrin altında onu sahiplenen bir kişinin adının olacağını; fikrin çekirdeği nereden gelirse gelsin onu savunmanın ve kontrol etmenin o kişinin işi olduğunu söyledi.

Cevap: D. Anderson ve arkadaşlarının çalışmasında kullanıcılar fikirlerinin sorumluluğunu daha az hissetti; ama sorumluluk hissinin azalması sorumluluğun azaldığı anlamına gelmiyor.

Soru 4 · Uygulama

Bir ekip, araçla geliştirilen fikirlerin görsel taslaklarında hep aynı aileyi gördüğünü fark ediyor: anne, baba, iki çocuk, şehirli bir apartman, açık tenli yüzler. Araçsız yazılan yönlerde ise farklı sofralar ve farklı ten tonlarından insanlar var. Ekip ne yaptı?

• A) Görsel taslakların kadrosunu araçsız üretilen ilk aşama yönlerinden aldı ve ışık ekibinden her yüzün kendi ten rengiyle ve ayrıntısıyla görünmesini istedi.
• B) Araçla üretilen aileyi olduğu gibi kullandı.
• C) Görsel taslaklardan bütün insanları çıkardı.
• D) Yalnızca istemi değiştirdi.

Cevap: A. Fikirler birbirine benzediğinde gösterilen insanlar da benzeyebiliyor; kadroyu daha geniş bir havuzdan almak bu daralmayı açar.