Ölçü birimleri

Açılış sahnesi

Hülya Hanım, Kestaneyaka'nın yeni duyuru panoları için hazırlanan şartnameyi stüdyoya getirmiş. Bir maddenin altını çizmiş: «Duyuru metinleri en az 12 punto olacaktır.»

Emre iki deneme baskısını masaya koyuyor. İkisi de 12 punto; ama ikinci baskının harfleri ilkinin yanında küçük kalıyor.

«Hangisi 12 punto?» diye soruyor Hülya Hanım.

«İkisi de,» diyor Emre.

Hülya Hanım baskılara uzun uzun bakıyor. «O zaman bu madde neyi güvence altına alıyor?»

Bu derste ne olacak

Tipografide boy ölçmek için kendine özgü birimler kullanılır ve bunların bir kısmı harfin kendisini değil, harfin içinde durduğu kutuyu ölçer. Bu ders o birimleri tanıtıyor: punto, pika, em ve en. Önce görme bilimi ile tipografiyi buluşturan bir derlemeden puntonun tarihini ve neyi ölçtüğünü okuyacağız. Sonra web sayfalarında boyların nasıl tanımlandığını bir standarttan, yazı karakteri dosyalarının em birimini nasıl kullandığını bir teknik belirtimden, en ve em boşluklarının adını da karakter standardından öğreneceğiz. Bu birimlerle Hülya Hanım'ın sorusuna dönüp aynı puntodaki iki yazının neden farklı büyüklükte göründüğünü açıklayacağız.

Kanıt ne diyor

Punto bir harf ölçüsü gibi kullanılır, ama tarihi bir metal kalıbın ölçüsüdür. Aşağıdaki kaynaklar bu ikisinin arasındaki farkı açıyor.

OpenType belirtiminin baş tablosu her yazı karakteri dosyasına bir «em başına birim» değeri yazıyor: 16 ile 16.384 arasında bir sayı, karakterin bütün koordinatlarının çizildiği ızgaranın inceliğini belirliyor. Dosyanın taşıdığı bütün dikey ölçüler bu birimle yazıldığı için em'e oranlanarak okunuyor. Unicode karakter listesi de iki boşluğu bu birimle adlandırıyor: en boşluğu yarım em; em boşluğu ise ilkesel olarak punto cinsinden yazı boyuna eşit bir boşluk.

Sahada

Punto neyi ölçer

Pika, em ve en

Gri alan

Bu derste kullandığımız birimlerin tanımları kesin: punto, pika, em ve en bugün sayılarla tanımlanıyor. Tartışmalı olan, bu birimlerin neyi temsil ettiği. Punto kalıbı ölçüyor, ama okur kalıbı görmüyor, harfi görüyor. Legge ile Bigelow görünür boyu x yüksekliğinin belirlediğini söylüyor, ama bunun sıkı laboratuvar çalışmalarıyla gösterilmediğini, tipografların görüşüne ve gündelik gözleme dayandığını da yazıyor. Bu yüzden bir şartnameye x yüksekliği yazmak, puntodan daha anlamlı görünse de, kendisi de bir varsayıma dayanıyor. Ekranda başka bir belirsizlik var: W3C taslağına göre bir inç 96 piksel, ama bir ekrandaki inç her zaman cetveldeki inç değil; telefonda bir punto kâğıttaki bir puntoyla aynı uzunlukta olmayabilir. Bir de dosyalar var: x yüksekliği değeri bazı karakterlerde eksik ya da yanlış girilmiş olabilir ve tarayıcı onu tahmin ediyor. Son olarak, derlemenin x yüksekliği oranı ölçümleri romen ve serifli metin karakterlerinden; başka yazı türlerinde aralık farklı olabilir.

Senin işinde

Bir şartnamede, bir matbaa teklifinde ya da bir tasarım dosyasında «punto» gördüğünde, bunun harfin değil kalıbın ölçüsü olduğunu hatırla. Bir yazının okunabilecek büyüklükte olmasını güvence altına almak istiyorsan puntonun yanına bir x yüksekliği değeri eklemeyi düşün ve bu değerin neye göre seçildiğini yaz. Eski bir matbaayla çalışırken hangi puntonun kullanıldığını yazılı olarak sor. Sütun ve sayfa ölçülerini pikayla düşünüyorsan, teslim ederken milimetre karşılığını da ver. Ekranda boşlukları ve aralıkları yazı boyuyla birlikte büyüyüp küçülmesini istiyorsan em ile tanımla. Sistemin yedek bir karaktere geçme ihtimali varsa iki dosyanın x yüksekliği oranını yan yana koy; fark büyükse yedek karakteri buna göre seç ya da metni o karakterle de dene. En tiresi ile em tiresinin hangi durumda kullanılacağını ekibinin yazım kılavuzuna yaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Punto tipografinin temel birimidir; dijital tanımıyla bir inçin 1/72'si, yaklaşık 0,35 milimetre. Ama puntoyla verilen boy harfin değil, harfin oturduğu kalıbın boyudur ve çok az harf kalıbın tamamını kaplar. Derlemede aktarılan ölçümlere göre x yüksekliğinin kalıp boyuna oranı yazı karakterine göre geniş bir aralıkta değişir; bu yüzden aynı puntodaki iki yazı farklı iri görünebilir. Görünür boyun x yüksekliğiyle belirlendiği fikri ise kanıtlanmış bir bulgu değil, bir tipograf görüşüdür. W3C taslağına göre pika on iki puntodur; em yazı boyuna, ex x yüksekliğine eşittir. Unicode'a göre en boşluğu yarım em'dir.

Sonraki derse köprü

Fatma Usta Emre'nin hesaplarını dinlerken fırçasını eline alıp bir harf çizdi: fırçayı yan tuttuğunda aynı harfin sırtı dolgun, karnı ip gibi çıktı. «Sizin bilgisayardaki harflerde de bu var,» dedi, «ama kimse fırçayı tutmuyor.» Kalın ile ince arasındaki bu fark nereden geliyor? M01-D03 harfteki kalın ve ince çizgi arasındaki kontrastı ve kalemin eğiminden gelen ekseni açıklıyor ve harfin biçiminin yazı aletinden nasıl geldiğini gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Legge ile Bigelow'a göre puntoyla verilen yazı boyu neyi ölçer?

• A) Büyük H harfinin taban çizgisinden tepesine kadar olan yüksekliğini.
• B) Küçük x harfinin taban çizgisinden tepesine kadar olan yüksekliğini.
• C) Satırın soldan sağa uzunluğunu, kenar boşlukları da içinde olmak üzere.
• D) Kalıp boyunu: çıkıntı çizgileri arası ve satır boşluğu.

Cevap: D. Kalıp boyu üst çıkıntı çizgisinden alt çıkıntı çizgisine olan uzaklık ile küçük bir boşluğun toplamıdır; çok az harf onu tamamen kaplar.

Soru 2 · Kavram

W3C'nin CSS birimleri taslağına göre hangisi doğrudur?

• A) Bir em her zaman 16 piksele eşittir ve yazı boyundan bağımsızdır.
• B) Bir pika bir inçin 1/6'sıdır, yani on iki puntoya eşittir.
• C) ex birimi büyük harf yüksekliğine eşittir ve yalnız başlıklarda kullanılır.
• D) Bir punto bir inçin 1/96'sıdır ve ekranda pikselle tamamen aynı uzunluktadır.

Cevap: B. Taslağa göre 1 pc bir inçin 1/6'sı, 1 pt bir inçin 1/72'sidir; dolayısıyla bir pika on iki puntodur.

Soru 3 · Senaryo

Bir şartnamede «metinler en az 12 punto olacaktır» yazıyor ve aynı puntodaki iki baskı farklı iri görünüyor. Bu dersin kaynaklarına göre farkın en olası açıklaması hangisidir?

• A) Yazı karakterlerinin x yüksekliği oranları farklıdır.
• B) Baskılardan biri yanlış puntoda basılmıştır ve matbaa hata yapmıştır.
• C) Punto birimi iki baskıda iki ayrı ülkenin tanımıyla, bilinmeden ölçülmüştür.
• D) İki baskıdan biri renkli, öteki siyah beyaz olduğu için boyları farklı algılanır.

Cevap: A. Aynı kalıp boyunda x yüksekliği oranı yazı karakterine göre değişir; derlemenin aktardığı ölçümde 0,28 ile 0,58 arasındaydı.

Soru 4 · Tuzak

Bir tasarımcı «Görünür boyu x yüksekliğinin belirlediği laboratuvarda kanıtlandı» diyor. Legge ile Bigelow'a göre bu cümlenin sorunu nedir?

• A) Sorun yoktur; derleme bunu çok sayıda deneyle kesin olarak gösteriyor.
• B) Derlemeye göre görünür boyu x yüksekliği değil, yalnız kalıp boyu belirler.
• C) Derleme bunun sıkı laboratuvar çalışmasıyla kanıtlanmadığını söylüyor.
• D) Derleme bu konuda hiçbir şey söylemiyor; x yüksekliğini tanımlamıyor bile, yalnız punto birimini ele alıyor.

Cevap: C. Yazarlar fikrin tipografların görüşüne ve gündelik gözleme dayandığını, sıkı laboratuvar çalışmalarıyla kanıtlanmadığını açıkça belirtiyor.