Harfin parçaları

Açılış sahnesi

Sırlı Avlu'nun atölyesinde Fatma Usta bir tabağın kenarına fırçayla bir ad yazıyor; düğün hediyesi, iki kişinin adı. Arda yanında oturmuş, aynı adları bilgisayarda dizip ekrandan gösteriyor.

«Senin g'nin kuyruğu kısa kalmış,» diyor Fatma Usta ekrana bakarak. «Benimki aşağı iner, tabağın kenarına yaslanır.»

Arda gülüyor. «Biz ona alt çıkıntı diyoruz.»

«Ben kuyruk diyorum. Bir de şu ayaklar var, harfin dibindeki küçük çıkıntılar. Senin harflerinde hiç yok.»

Can ikisini dinliyor. «Aynı şeyi konuşuyorsunuz da farklı adla,» diyor. «Kutunun yazısını konuşurken birbirinizi nasıl anlayacaksınız?»

Bu derste ne olacak

Tipografi üzerine konuşabilmek için önce harfin parçalarına ortak bir ad gerekiyor. Bu ders o adları kuruyor. Önce bir harfin oturduğu ve uzandığı hayalî yatay çizgileri tanıyacağız: taban çizgisini, x yüksekliğini, büyük harf yüksekliğini, üst ve alt çıkıntıyı. Bu çizgileri iki kaynaktan okuyacağız: biri görme bilimiyle tipografiyi birleştiren bir derleme, öteki bilgisayardaki her yazı karakteri dosyasının bu ölçüleri nasıl taşıdığını tanımlayan bir teknik belirtim. Sonra harfin kendi parçalarına, gövdeye ve tırnağa geçeceğiz. Türkçenin noktalı, çengelli ve şapkalı harflerinin bu çizgilerle nasıl bir ilişki kurduğuna da bakacağız. Sahada bir tabağın kenarı, bir kutu etiketi ve bir uygulama başlığı var.

Kanıt ne diyor

Harf anatomisinin terimleri yüzyıllık bir zanaat dilinden geliyor; ama bugün hem ölçülüyor hem de yazı karakteri dosyalarına sayı olarak yazılıyor.

Sahada

Harfin oturduğu çizgiler

Harfin kendi parçaları ve Türkçe

Gri alan

Harfin parçalarının adları dilden dile, hatta atölyeden atölyeye değişiyor. Fatma Usta'nın «kuyruk» ve «ayak» sözcükleri yanlış değil; tipografinin terimleriyle aynı şeyi gösteriyor. Türkçede de bazı terimler üzerinde tam bir uzlaşma yok: «tırnak» yerine «serif» sözcüğünü kullananlar da var ve bu tartışma sürüyor. Bu ders bir sözlük seçti, ama başka bir kaynakta başka sözcüklerle karşılaşmak olası. Ölçülerin kendisi daha az tartışmalı, yine de kesin değil. Legge ile Bigelow çizgilerin büyük harflerin «çoğuna» ve küçük harflerin «yarısına» denk geldiğini söylüyor; J ve Q gibi harfler çizgilere uymayabiliyor. OpenType belirtimi ise değerlerin tasarımcı tarafından girilmesini bekliyor; bir dosyadaki x yüksekliği değerinin harflerin gerçek yüksekliğiyle örtüştüğü her zaman garanti değil. Derlemenin aktardığı yüzde 87 ölçümü 1916'dan; birincil metnini okumadık. Son olarak, bu terimlerin hepsi Latin harflerine göre kuruldu; Türkçe harflerin noktaları ve çengelleri bu çizgilerin dışında kalıyor ve ölçü sisteminin onları nasıl karşıladığı ayrıca sorulmalı.

Senin işinde

Bir tasarımcıyla, bir matbaayla ya da bir yazılımcıyla harf üzerine konuşurken bu ders boyunca adlandırdığımız terimleri kullan: taban çizgisi, x yüksekliği, büyük harf yüksekliği, üst ve alt çıkıntı, gövde, tırnak. Karşındaki kişi başka sözcükler kullanıyorsa, Leyla Hanım'ın yaptığı gibi iki sütunlu bir sözlük çıkar; aynı şeyi konuştuğunuzu bir çizim üzerinde doğrula. Bir yazı karakteri seçmeden önce x yüksekliğini ve büyük harf yüksekliğini karakterin dosyasından ya da örnek sayfasından oku. Bir ekranda ya da baskıda satır yüksekliğini daraltacaksan Türkçe harflerle dene: İ'nin noktası, Ğ'nin şapkası, Ş ve Ç'nin çengeli kesiliyor mu? Bir yazı karakterinin yerine başkası geçebiliyorsa, ikisinin x yüksekliklerini karşılaştır. Taban çizgisinin altına inen bir yuvarlak harfi düzeltmeye kalkma; o taşma çizimin parçası. Kendi sözlüğünü işin dosyasına koy ki ekibe sonradan katılan da aynı dili konuşsun.

Kendin dene

Aklında kalsın

Harfin dikey ölçüleri beş hayalî çizgi arasında alınır: taban çizgisi, x çizgisi, büyük harf çizgisi, üst ve alt çıkıntı çizgileri. Legge ile Bigelow'un derlemesine göre küçük harflerin yarısı taban çizgisi ile x çizgisi arasına sığar ve küçük harfli metnin siyah alanının büyük kısmı bu bantta toplanır; yuvarlak harfler çizgileri biraz aşar. OpenType belirtimine göre bir yazı karakteri dosyası bu ölçüleri sayı olarak taşır; varsayılan satır aralığı ve karakter değişimi bu sayılarla hesaplanır. Gövde harfin ana çizgisi, tırnak çizginin ucundaki çıkıntıdır. Türkçe harflerin noktaları ve çengelleri büyük harf ve taban çizgilerinin dışına taşar; satır aralığını daraltırken onları hesaba kat.

Sonraki derse köprü

Deniz'in yedek karakteri bir soruyu açık bıraktı: punto değişmediği hâlde metin neden büyümüş göründü? Arda iki yazı karakterini aynı puntoda yan yana dizdiğinde biri ötekinden belirgin biçimde iri duruyordu. Punto neyi ölçüyor, neyi ölçmüyor? M01-D02 tipografinin ölçü birimlerini, puntoyu, pikayı, em ve en birimlerini açıklıyor ve aynı puntodaki iki yazı karakterinin neden farklı büyüklükte göründüğünü gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Legge ile Bigelow'un tanımına göre x yüksekliği nedir?

• A) Büyük harflerin tepesinden alt çıkıntı çizgisine kadar olan toplam uzaklık.
• B) Taban çizgisi ile çıkıntısız küçük harflerin tepesi arasındaki uzaklık.
• C) Bir satırın tepesinden, bir sonraki satırın tepesine kadar ölçülen uzaklık.
• D) Bir harfin gövdesinin, en kalın yerinde ölçülen yatay genişliği.

Cevap: B. x yüksekliği taban çizgisinden x çizgisine, yani x ve z gibi çıkıntısız küçük harflerin tepesine olan uzaklıktır.

Soru 2 · Kavram

OpenType belirtimine göre bir yazı karakteri dosyasındaki üst ve alt çıkıntı değerleri neyle birlikte kullanılır?

• A) Harflerin rengini ve kalınlığını belirleyen ayrı bir tabloyla, ekran ışığına göre.
• B) Yalnız yazı karakterinin adını ve lisansını gösteren bilgi alanıyla.
• C) Satır boşluğu değeriyle; varsayılan satır aralığı böyle hesaplanır.
• D) Hiçbir şeyle; bu değerler yalnız tasarımcının kendi kaydı için tutulur ve yazılımlar onları okumaz.

Cevap: C. Belirtim üst ve alt çıkıntı alanlarının satır boşluğu alanıyla birlikte varsayılan satır aralığını belirlemesini öngörüyor.

Soru 3 · Senaryo

Bir uygulamanın büyük harfli başlığında İ'nin noktası kesik görünüyor. Bu derse göre ilk bakılacak yer hangisidir?

• A) Satır yüksekliğinin, karakterin çıkıntı ölçülerinin altına sıkıştırılıp sıkıştırılmadığı.
• B) Başlığın renginin arka planla yeterince ayrışıp ayrışmadığı ve kontrast oranının ne olduğu.
• C) Yazı karakterinin tırnaklı mı tırnaksız mı olduğu ve gövdelerinin ne kadar kalın çizildiği.
• D) Başlığın kaç kelimeden oluştuğu ve kelimeler arasında kaç boşluk bırakıldığı.

Cevap: A. İ'nin noktası büyük harf çizgisinin üstüne çıkar; satır yüksekliği yazı karakterinin bildirdiği ölçülerin altına sıkıştırılınca kesilebilir.

Soru 4 · Tuzak

Bir tasarımcı ekranda o harfinin taban çizgisinin biraz altına indiğini görüyor ve «Bu yazı karakteri hatalı çizilmiş» diyor. Bu yargının sorunu nedir?

• A) Sorun yoktur; doğru çizilmiş bir harf taban çizgisine her noktasıyla tam olarak dokunmalı, hiç aşmamalıdır.
• B) o harfi aslında bir alt çıkıntı harfidir ve her zaman g kadar aşağı iner.
• C) Taban çizgisi yalnız büyük harfler için tanımlıdır; küçük harflerin taban çizgisi diye bir şeyi yoktur.
• D) Yuvarlak harfler çizgiyi biraz aşar; bu taşma çizimin parçasıdır.

Cevap: D. Derlemeye göre yuvarlak ve sivri harfler çizgileri biraz aşar ve altına iner; bu bilerek bırakılan bir taşmadır.