Kontrast ve eksen

Açılış sahnesi

Arda atölyeye ucu kesik bir keçe kalem getirmiş; ucu düz bir bıçak gibi, bir yönde geniş, öteki yönde ince. Kalemi masaya hep aynı açıyla tutup büyük bir O çiziyor. Harfin iki yanı kalın çıkıyor, tepesi ve dibi ince; ince yerler tam üstte ve altta değil, biraz yana kaymış.

Fatma Usta fırçasıyla aynı harfi yazıyor. Onun O'su başka: kalınlık yanlarda toplanmış, incelik tam tepede ve dipte.

«Aynı harf,» diyor Can. «Ama biri sanki eğilmiş, öteki dimdik duruyor.»

Leyla Hanım iki harfi birbirinin üstüne tutup ışığa kaldırıyor. «Eğilen harf değil,» diyor. «Kalınlığın dizildiği hat.»

Bu derste ne olacak

İlk iki derste harfin dikey ölçülerini ve onları ölçen birimleri gördük. Bu ders harfin çizgisinin kendisine bakıyor: bir çizgi neden bir yerde kalın, bir yerde ince? Kalın ile ince arasındaki farka kontrast, kalınlığın dizildiği hatta eksen deniyor. Önce bu iki özelliğin yazı karakteri dosyalarında nasıl ölçülüp sınıflandığını, ilk sürümü 1991 tarihli bir sınıflama sisteminin ölçüm kılavuzundan okuyacağız. Sonra okunurluk üzerine yazılmış bir doktora tezinden yazı aletinin harfin biçimine izini ve kontrastın küçük boyda, uzaktan bakışta ne yaptığına dair aktarılan bulguları alacağız. Sahada bir keçe kalem, bir çini fırçası, bir belediye bülteni ve bir uygulama ekranı var.

Kanıt ne diyor

Kontrast ve eksen göze hemen çarpan, ama çoğu zaman sözle tarif edilen özelliklerdir. Aşağıdaki iki kaynak onları sayıya ve tarihe bağlıyor.

Sahada

Kontrastı ölçmek

Kontrast, boy ve uzaklık

Gri alan

Kontrastın ölçülmesi kesin bir yöntem gibi görünse de PANOSE kılavuzu bile bazı karakterlerde en geniş ve en dar noktayı bulmanın zor olduğunu kabul ediyor ve tek bir harfe, büyük O'ya bakıyor; metinde en çok okunan küçük harflerin kontrastı farklı olabilir. Kontrastın okunurluğa etkisi daha tartışmalı. Beier'in çözümlediği uzaklık çalışması 1912'den, ikinci elden aktarılıyor ve uzaklık testlerinin harf boyu ile kalınlığa çok duyarlı olduğu eleştirisi var; düşük kontrastın uzakta yardım ettiği sonucu kalınlığın etkisinden tam ayrılamayabilir. Okunur diye anılan yazıların geniş uçlu kaleme dayandığı gözlemi de bir okunurluk ölçümü değil, bir tanım ve gelenek gözlemi. Yazı aletinin harfin biçimini nasıl belirlediğine dair ayrıntılı kuramlar var; bu derste onların kendi metinlerini okumadık ve aletle biçim arasındaki ilişkiyi bir eğilim olarak anlattık. Son olarak, yüksek kontrastın «zarif», düşük kontrastın «sade» olduğu gibi sıfatlar birer üslup yorumu; bu ders onları bir kural olarak sunmuyor.

Senin işinde

Bir yazı karakterini anlatırken «ince» ya da «kalın» demek yerine kontrastından söz et; gerekirse büyük O'yu büyütüp en dar ve en geniş noktasını ölç. Eksenine bak: kalınlık eğik bir hatta mı, dik bir hatta mı toplanıyor? Bu, karakterin hangi yazı geleneğinden geldiğini anlamana yardım eder. Küçük boyda dizilecek bir metin için yüksek kontrastlı bir karakter seçiyorsan ince çizgilerin baskıda ya da ekranda kaybolup kaybolmadığını gerçek boyda dene; ailenin küçük boylar için hazırlanmış bir üyesi varsa onu kullan. Uzaktan okunacak bir yüzeyde kontrast ile kalınlığı birlikte düşün ve sonucu yerinde sına. Bir ailenin italik ve kalın üyelerinin de kontrastını ayrıca ölç. Ters vurgulu ya da süsleme bir karakteri kısa, iri başlıklara sakla ya da uzun metinde kullanmadan önce dene. Kontrast tercihini bir kimlik kararı olarak gerekçesiyle yaz, bir doğru olarak değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kontrast bir harfin çizgisindeki ince ve kalın kısımlar arasındaki ilişkidir; PANOSE kılavuzu onu büyük O'nun en dar noktasının en geniş noktasına oranıyla ölçer ve dokuz basamaklı bir ölçeğe yerleştirir. Eksen kalınlığın toplandığı hattır; geçişin açısı ve hızı ayrıca sınıflanır, yatay parçalar kalınsa düzen ters vurgu sayılır. Geniş uçlu kalemde kalınlık aletin açısından, fırçada ve sivri uçlu kalemde elin baskısından gelir. Beier'in tezine göre okunur diye anılan metin yazılarının çoğu geniş uçlu kalemin orta kontrastına dayanır; küçük boy sürümlerinde kontrast düşürülür. İtalik ve kalın üyelerin kontrastı düz biçimden farklı olabilir.

Sonraki derse köprü

Fatma Usta kâğıtları toplarken bir şey sordu: tabağın kenarına adları hep büyük harfle yazıyordu, oysa torununa mektup yazarken küçük harf kullanıyordu. «Bu iki harf aynı alfabenin mi?» Büyük ve küçük harf nereden geldi, ve bir metinde neden ikisine birden ihtiyaç var? M01-D04 büyük ve küçük harfin tarihsel kökenini anlatıyor ve metinde ikisinin farklı işini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

PANOSE kılavuzuna göre bir yazı karakterinin kontrastı nasıl ölçülür?

• A) Küçük x harfinin yüksekliği büyük H harfinin yüksekliğine bölünerek.
• B) Satırdaki bütün harflerin ortalama kalınlığı alınarak, renkle birlikte.
• C) Büyük O'nun en dar noktası en geniş noktasına bölünerek.
• D) Harflerin tırnaklarının uzunluğu, gövdelerinin yüksekliğiyle ve genişliğiyle karşılaştırılarak.

Cevap: C. Kılavuz kontrastı büyük O harfinin çizgisindeki en dar noktanın en geniş noktaya oranıyla tanımlıyor.

Soru 2 · Kavram

Geniş uçlu kalemle yazılan bir O'da eksen neden eğik çıkar?

• A) Kalem sabit bir açıyla tutulduğu için ince yerler tepeden ve dipten yana kayar.
• B) Yazan kişi her harfte kalemi bilinçli olarak döndürdüğü için.
• C) Geniş uçlu kalem yalnız yatay çizgi çizebildiği ve dikeylerde mürekkep bırakmadığı için.
• D) Kâğıt eğik konduğu için; düz kâğıtta, aynı kalemle yazılan her harfin ekseni her zaman dik çıkar.

Cevap: A. Geniş uçlu kalemde kalınlık aletin açısından gelir; açı sabit kaldığında kalın ve ince yerler eğik bir hatta dizilir.

Soru 3 · Senaryo

Bir bültenin dipnotları yüksek kontrastlı bir yazıyla dizilmiş ve ince çizgiler baskıda neredeyse kayboluyor. Bu dersin kaynaklarına göre en yerinde öneri hangisidir?

• A) Dipnotları daha da küçültüp aynı yüksek kontrastlı yazıyla dizmeye devam etmek.
• B) Dipnotları daha düşük kontrastlı bir üye ya da karakterle dizmek.
• C) Dipnotları tamamen kaldırıp bilgileri hiçbir yerde vermemek, başlıklarla yetinmek.
• D) Dipnotları ters vurgulu bir süsleme karakteriyle, satır aralığını da daraltarak dizmek.

Cevap: B. Beier'in tezinde küçük boylar için hazırlanan sürümlerde kontrastın düşürüldüğü ve x yüksekliğinin büyütüldüğü aktarılıyor.

Soru 4 · Tuzak

Bir tasarımcı «Ters vurgunun gözü satır boyunca yönlendirdiği araştırmayla kanıtlandı» diyor. Bu derste okuduklarımız cümlenin hangi kısmını desteklemiyor?

• A) Sorun yoktur; PANOSE kılavuzu bunu sayılarla, bir deneyle göstermektedir.
• B) Ters vurgu diye bir şey yoktur; bütün harflerde dikeyler, istisnasız olarak, yataylardan kalındır.
• C) Ters vurgu yalnız italik harflerde görülür ve düz biçimli harflerde hiç bulunmaz.
• D) Tezde bu bir tasarımcının beyanı olarak geçiyor, ölçülmüş değil.

Cevap: D. Beier'in tezi bu görüşü bir tasarımcıya dayandırıyor; PANOSE kılavuzu ise ters vurguyu yalnız tanımlıyor ve süsleme yazıları arasında sınıflıyor.