Hedef ve motivasyon

Açılış sahnesi

Danışan geçen hafta kendi ağzıyla söylediği cümleyi hatırlıyor: "Hafta içi içmeyeceğim." Bu hafta pazartesi ve salı içmemiş. Çarşamba akşamı eski bir iş arkadaşı arayıp başka birinin işe alındığını söylemiş; danışan telefonu kapattıktan sonra buzdolabını açmış.

"Yine olmadı," diyor. "Demek ki istemiyorum."

Uygulayıcı bir kâğıda iki şey yazıyor: pazartesi, salı. Sonra danışana, bu iki akşamın nasıl geçtiğini soruyor. Danışan biraz şaşırıyor. Bu iki günü kimse sormamış; kendisi de saymamış.

Bu derste ne olacak

Bu ders, hedef kurmanın temel araçlarını tanıyan bir okur için yazıldı: istek ile hedef arasındaki çeviri, hedefin katmanlara bölünmesi, belirli bir duruma bağlanan plan. Buradaki soru, kurulmuş bir hedefin neden bazen işlediği, bazen kâğıtta kaldığı.

İlk bölüm hedefin kime ait olduğunu ve danışanın başka hedefleriyle nasıl bir ilişki içinde durduğunu ele alıyor. İkinci bölüm, motivasyonu bir var-yok durumu olarak değil, iki ayrı eksende konuşmayı sağlayan bir görüşme becerisine bakıyor.

Usta katmanında, istenen geleceği canlandırmanın ne zaman harekete geçirdiği ve ne zaman tersine yavaşlattığı, ayrıca ilerlemenin yalnızca "oldu" ya da "olmadı" diye değil, basamaklarla izlenmesi ele alınıyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

S02-P01-D05'te tanımlanan Tedavi hedefi, çalışmanın sonunda neyin değişmiş olacağına dair birlikte kurulan, doğrulanabilir bir cümleydi. S01-P02-D10'da tanımlanan Niyet–davranış açığı ise bir niyetin davranışı ancak zayıf biçimde öngördüğünü anlatıyordu. İyi kurulmuş bir hedef cümlesi bu açığı kendiliğinden kapatmıyor.

Bu örneklerde hedefin cümlesi sorun değil. Sorun, hedefin kişinin içinde nerede durduğu ve ilerlemenin nasıl okunduğunda.

Mekanizma

Hedef kimin?

Hedefler arasındaki ilişki

Usta katmanı

İki eksende motivasyon

"Ne kadar istiyorsun?" sorusu motivasyonu tek bir eksene yerleştiriyor. Oysa bir kişi bir değişimi çok önemseyip onu başarabileceğine hiç inanmayabiliyor; ya da başarabileceğinden emin olup onu hiç önemsemeyebiliyor.

İstenen gelecek ve önündeki engel

Basamaklarla izlenen ilerleme

Sınır ve güvenlik

Bu ders hedef ve motivasyon çalışmasının genel ilkelerini tanıtıyor; bağımlılık tedavisi ya da yapılandırılmış bir motivasyon müdahalesi yürütme yetkisi vermiyor.

İçkiyi azaltmayı amaçlayan bir hedef, bazı durumlarda önce bir hekimin değerlendirmesini gerektiriyor. Yıllardır her gün ve çok içen birinde birden kesmek bedende ciddi tepkilere yol açabiliyor; hedef kurulurken bu olasılık uygulayıcı ve gerekirse bir hekimle birlikte konuşuluyor.

Bir kişi hedefe ulaşamadığında kendini yoğun biçimde suçluyor, değersiz hissediyor ya da hayatının anlamsız olduğunu söylüyorsa, hedef çalışması geri planda kalıyor. Öncelik kişinin ruh hâlini ve güvenliğini değerlendirmek.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kendine uyan hedef, kişinin başkasının baskısıyla değil, kendi değerlerinden doğan bir gerekçeyle sürdürdüğü hedeftir; ayrım "neden?" sorusunun cevabında ortaya çıkar.

Çatışan hedefler, birine ilerlemenin ötekinden uzaklaştırdığı iki meşru istektir; yazılmamış hedef kimi zaman yazılı olanı bozar.

Önem ve güven sorusu, motivasyonu iki ayrı eksende konuşmayı sağlar; önemi yüksek, güveni düşük biriyle ikna değil, küçük bir başarı deneyimi çalışılır.

Engel karşıtlaması, istenen sonucu kendi içindeki engelle karşılaştırmaktır; yalnızca olumlu hayal kurmak harekete geçirmek yerine rahatlatabilir.

Hedefe ulaşma basamakları, ilerlemenin "oldu–olmadı" yerine önceden tanımlanmış düzeylerle okunmasıdır.

Pazartesi ve salı, "yine olmadı" cümlesinin içinde kaybolmuştu. Basamaklar yazıldıktan sonra bu iki akşam, danışanın kendi gözünde de bir başlangıç oldu.

Sonraki derse köprü

Danışan artık kendi gerekçesine, iki eksende konuşulan bir motivasyona ve basamaklarla okunan bir ilerlemeye sahip. Ama çarşamba akşamı neden buzdolabına yöneldiğini, içmenin utancı neden birkaç saatliğine bastırıp sonra büyüttüğünü henüz yalnızca kendi deneyiminden biliyor.

S08-P01-D02 «Psikoeğitim ve davranış değişikliği» bu noktada başlıyor: kişiye güçlüğünün nasıl işlediğini anlatmanın, o işleyişi değiştirecek küçük davranış adımlarıyla nasıl birleştirildiği.