Yapılandırmacı ve postmodern yaklaşımlar

Açılış sahnesi

Tez danışanı kendini anlatırken hep aynı cümleye varıyor: "Ben zaten ertelemeci biriyim. Hep böyleydim." Bu cümle görüşmeden görüşmeye tekrar ediyor; bir özellik gibi, bir göz rengi gibi.

Bu kez uygulayıcı cümleyi bir kişilik tanımı olarak değil, bir misafir gibi ele alıyor. "Bu erteleme sana en çok ne zaman uğruyor? Geldiğinde kulağına ne fısıldıyor?"

Danışan önce gülüyor, sonra cevap veriyor. Ertelemenin akşamları, yorgunken ve özellikle annesi aradıktan sonra geldiğini; kulağına "zaten yarım bırakacaksın, ailende hep böyle olur" dediğini söylüyor. Sonra kendi cümlesine şaşırıyor: "Hep böyle olur" diyen sesin aslında kendi sesi olmadığını fark ediyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu yaklaşım ailesinin ortak kabulü kuruluyor: insanlar yaşadıklarını anlatılar içinde anlamlandırıyor ve bir sorunun kişiye nasıl göründüğü, o sorunun hangi hikâyenin içine yerleştirildiğine bağlı. Burada "yapılandırmacı" sözcüğü kişinin anlamı kendisinin kurmasını anlatıyor; duyguların beyin tarafından kurulduğunu söyleyen Yapılandırmacı kuram (S01-P02-D08) ile aynı şey değil.

Ardından anlatı yaklaşımının iki hamlesi geliyor: sorunu kişinin kimliğinden ayırmak ve baskın hikâyeye uymayan anları bulup büyütmek.

Usta katmanında çözüm odaklı yaklaşım ele alınıyor: sorunun nedenlerine değil, istenen geleceğe ve şimdiden var olan parçalarına odaklanmak. Aynı bölümde uygulayıcının bu yaklaşımlardaki duruşu, eldeki kanıt ve sık yanlış anlaşılan yanları yer alıyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Aynı olaylar farklı bir hikâyenin içine yerleştirildiğinde başka bir anlam kazanıyor; bunun gündelik hayatta pek çok örneği var.

Bu örneklerde değişen olaylar değil, onları bir araya getiren hikâye. Postmodern yaklaşımlar terapiyi tam bu noktaya yerleştiriyor.

Mekanizma

Hikâye ve kimlik

Anlatı yaklaşımı, insanların kendileri hakkında taşıdığı hikâyelerin yalnız geçmişi özetlemediğini, bugün neyin fark edilip neyin görmezden gelineceğini de belirlediğini söylüyor. Bir hikâye güçlendikçe ona uymayan olaylar hatırlanmıyor ya da önemsiz sayılıyor. Kurtuluş anlatısı S01-P03-D11'de hikâyenin dizilimine dair bir örnek olarak tanımlanmıştı; burada soru, hikâyenin kişinin kendisini tanımlama biçimine nasıl dönüştüğü.

Hikâyeye uymayan an

Usta katmanı

İstenen gelecek

Çözüm odaklı yaklaşım başka bir yerden, ama aynı şüpheyle başlıyor: sorunun nedenini anlamak her zaman çözüme götürmüyor. Bu yaklaşım terapinin zamanının çoğunu sorunun değil, istenen durumun ve ona benzeyen şimdiki parçaların konuşulmasına ayırıyor.

Uygulayıcının yeri

Sınır ve güvenlik

Bu ders anlatı ya da çözüm odaklı terapi uygulamayı öğretmiyor. Dışsallaştırma, benzersiz sonuç arama ve mucize soruları basit görünen ama zamanlaması kötü seçildiğinde kişinin acısını küçümsüyormuş gibi duyulabilen hamleler; kişi yaşadığını ayrıntılı anlatmaya ihtiyaç duyarken ona çözüm sorusu sormak, anlaşılmadığı hissini bırakabiliyor.

Bir hikâyeyi yeniden yazmak bir baskı ya da haksızlık gerçeğini ortadan kaldırmıyor. Kişinin yaşadığı dışlanma, yoksulluk ya da şiddet onun anlatısının bir kusuru değil; bunlara "başka türlü bak" demek, yaşananı onun sorumluluğuna yüklemek olur.

Hikâye ne kadar değişirse değişsin, ölüm düşüncesi, kendine zarar verme ya da bir başkasının tehlikede olması anlatının bir parçası olarak ele alınmıyor; önce güvenlik konuşuluyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Baskın hikâye, kişinin kendisi ya da sorunu hakkında en sık anlattığı ve ona uymayan deneyimleri görünmez kılan anlatıdır; bu yaklaşıma göre sık sık aileden devralınır ve zamanla kişinin kendi sesi gibi duyulur.

Sorunun dışsallaştırılması, sorunu kişinin özelliği değil, kişiyle ilişki kuran ayrı bir şey olarak konuşmaktır; sorumluluğu kaldırmaz, taşınabilir kılar.

Benzersiz sonuç, baskın hikâyenin öngördüğünün gerçekleşmediği andır; yeni bir hikâyenin ilk parçaları buradan toplanır.

Çözüm konuşması, sorunun nedenleri yerine istenen geleceği ve onun şimdiden var olan parçalarını konuşmaktır; hedef bir sonraki küçük adımdır.

Uzman olmayan duruş, uygulayıcının kişinin hayatının anlamı konusunda cevabı bilen biri değil, merak eden bir ortak gibi durmasıdır; güvenlik bu duruşun dışında kalır.

"Ben ertelemeci biriyim" cümlesi bir özellik gibi başlamıştı. Dersin sonunda ailenin eski bir cümlesi olduğu ortaya çıktı ve danışan kendi cümlesini yazmaya başladı.

Sonraki derse köprü

Postmodern yaklaşımlar kişinin kendisi ve sorunu hakkında anlattığı hikâyeye odaklandı; değişim yeni bir hikâye yazıldığında başladı.

S05-P01-D08 «Kişilerarası ve bağlanma temelli yaklaşımlar» hikâyeden çok şimdiki ilişkilere bakıyor. Tez danışanının önünde hikâyeden daha somut bir değişim duruyor: tez bitince taşınmak, bir hayat düzeninden ötekine, bir ilişki ağından ötekine geçmek. Bu yaklaşımlarda soru, ruh hâlinin bu geçişlerle ve kişinin bugünkü yakın ilişkileriyle nasıl birlikte değiştiği.