İşlevsellik, sıkıntı ve bağlam

Açılış sahnesi

İki kişi asansöre binemiyor.

Birincisi bir köyde yaşıyor. Evi tek katlı, işi tarlada, en son bir asansöre yıllar önce binmiş. Asansöre binememek onun hayatında hiçbir yer kaplamıyor; sorulmasa aklına bile gelmiyor.

İkincisi bir şehirde, on sekizinci katta çalışıyor. Her sabah merdivenleri çıkıyor, yirmi dakika erken kalkıyor, toplantılara terli giriyor. Bir yıl önce başka bir işi bu yüzden reddetti. Kimseye söylemedi.

İkisinin korkusu aynı. Aynı yoğunlukta, aynı belirtilerle, aynı düşüncelerle.

Ama biri bir hayat kuruyor, öteki bir hayat kaybediyor.

Bu ders o farkın nereden geldiğiyle ilgili.

Bu derste ne olacak

Önce ayakta kalan iki ölçütü tek tek açacağız. Biri kişinin içeriden bildirdiği rahatsızlık, öteki dışarıdan görülebilen bir kayıp.

Sonra ikisinin de tek başına neden yetmediğini göreceğiz. Sıkıntı ölçütünün büyük bir istisnası var; işlevsellik ölçütünün ise gizli bir varsayımı.

Ardından üçüncü ögeyi ekleyeceğiz ve ilk ikisi ancak onunla anlam kazanacak.

Son bölümde bu üçlünün tedavi hedefini nasıl değiştirdiğine bakacağız. Belirtinin geçmesiyle hayatın geri gelmesi aynı şey değil ve aradaki fark ölçülebiliyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

S00-P01-D06'da iki ölçütün nasıl çöktüğünü gördük. Şimdi ayakta kalan ikisine bakalım.

Bu ölçüt güçlü, çünkü kişiyi merkeze alıyor. Bir davranışın rahatsız edici olup olmadığına, o davranışı yaşayan kişi karar veriyor.

İkisi birlikte kullanıldığında klinik yargının çoğunu taşıyor. Ama ikisinin de kendine ait bir kör noktası var.

Mekanizma

Sıkıntı ölçütünün istisnası

Sıkıntı ölçütünün en büyük açığı şu: bazı tablolar kişiyi rahatsız etmez.

Şimdi ikinci ölçüte dönelim. Onun kör noktası daha sinsi.

İşlevsellik ölçütünün gizli varsayımı

İşlevsellik "yapabiliyor mu" diye soruyor. Ama bir soru daha var ve sorulmuyor: hangi bedelle?

Üçüncü öge

İki ölçüt de tek başına eksik kaldı. Eksiği tamamlayan şey üçüncü bir soru.

Bağlam bir yumuşatıcı değil. Ölçütü değiştirmiyor; ölçütün neye uygulanacağını belirliyor.

Bunu kaçırmak iki yönde birden hata üretiyor. Bağlamı hesaba katmadan bakan biri, gerçek bir tehdide verilen makul tepkiyi bir tablo sanıyor. Bağlamı her şeyi açıklayan bir gerekçeye çeviren biri ise, koşulların ötesine geçmiş bir daralmayı görmüyor. Doğru kullanım ikisinin ortasında ve tek bir soruyla kuruluyor: bu tepki, içinde bulunduğu durumun gerektirdiğinden fazlasını mı alıp götürüyor.

Usta katmanı

Tedavi hedefi neresi

Üç ögeyi birlikte kullanmak, tedavi hedefini değiştiriyor.

Üç ögenin birlikte kullanımı

Şimdi üçünü tek bir soru dizisine çevirelim. Bu dizi bu akademinin sonraki bütün derslerinde geri dönecek.

Sınır ve güvenlik

Bu ders bir düşünme sırası verdi; bir değerlendirme aracı vermedi.

Dört soruluk dizi bir tarama formu değil. Onu bir yakınına uygulamak, ona bir değerlendirme yapmak anlamına gelir ve bu ders o yetkiyi vermiyor. Aradaki fark şurada somutlaşıyor: bir uygulayıcı bu soruları sorduğunda cevaba göre ne yapacağını biliyor ve sorumluluğunu taşıyor; okuyucu olarak sen cevabı aldığında elinde bir sonraki adım yok.

İki kavram özellikle ters yönde kullanılabilir. Uyumlanma kavramını öğrenmiş biri, bir yakınına verdiği desteği kesmenin doğru olduğunu düşünebilir. Bu tehlikeli bir çıkarım: uyumlanmanın azaltılması bir tedavi adımıdır, plansız yapıldığında kişiyi taşıyamayacağı bir yükle baş başa bırakır ve ilişkiyi zedeler. Bağlam kavramı ise ters yönde kötüye kullanılabilir — gerçek bir tabloyu "koşulları böyle" diyerek geçmek, bu dersin bir önceki derste adını koyduğu aşırı normalleştirmenin ta kendisi.

Yapabileceğin şey daha küçük ve gerçekten yararlı: bir yakının için endişeleniyorsan, belirtiyi tartışmak yerine hayatının neyinin durduğunu sorabilirsin. Ne zamandır dışarı çıkmadığı, kimlerle görüşmediği, neyi bıraktığı. Bu sorular tanı koymuyor ama başvuru kararını hem kolaylaştırıyor hem de görüşmeye götürülecek bilgiyi hazırlıyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Klinik yargının bugün ayakta duran iki ölçütü öznel sıkıntı ve işlevselliktir; ikisi de tek başına yetmez.

Sıkıntı ölçütünün istisnası bene uyumlu belirtidir: bazı tablolarda rahatsızlığı kişi değil çevresi yaşar ve sıkıntı bildirimi sıfır çıkar.

İşlevsellik ölçütünün gizli varsayımı "hangi bedelle" sorusunu atlamasıdır. İşlev korunuyor olabilir çünkü çevre etrafında bir düzen kurmuştur.

Bağlam üçüncü ögedir ve ölçütü yumuşatmaz; ölçütün neye uygulanacağını belirler.

Belirtinin geçmesi ile hayatın geri gelmesi aynı şey değildir ve ikisi farklı hızda ilerler. Ölçmediğin şey iyileşmiyor.

Sonraki derse köprü

Üç ögeyle bir tablonun ağırlığını tartabiliyoruz artık. Ama hâlâ ona bir ad vermedik.

Ad vermek ayrı bir iş ve kendi sözlüğü var. Aynı sözcük gibi görünen dört şey aslında dört ayrı katman ve karıştırıldıklarında hem klinik hem gündelik konuşma bozuluyor. Belirti, sendrom, bozukluk ve tanı.