Psikiyatri nedir?

Açılış sahnesi

Bir kadın üç aydır yorgun. Uykuya dalamıyor, dalınca da erken uyanıyor. Kalbi ara ara hızlanıyor. İştahı kaçmış, kilo vermiş, hiçbir şeyden zevk almıyor.

Bir psikiyatriste gidiyor.

Görüşmenin sonunda beklediği şey oluyor: doktor bir süre onu dinliyor, sorular soruyor. Sonra beklemediği şey oluyor.

Doktor bir kan tahlili istiyor.

Kadın şaşırıyor, çünkü ruh hâliyle ilgili bir yere geldiğini düşünüyordu. Bir hafta sonra sonuç geliyor: tiroit bezi fazla çalışıyor.

Bu kadının yaşadığı şey gerçekti. Yorgunluk gerçekti, uykusuzluk gerçekti, keyifsizlik gerçekti. Ama kaynağı, konuşarak çözülecek bir yerde değildi.

İşte bu ders o kan tahlilinin neden istendiğiyle ilgili.

Bu derste ne olacak

Önce psikiyatrinin ne olduğunu, bir tıp uzmanlığı olmasının pratikte neyi değiştirdiğini konuşacağız. Bunun en görünür sonucu ilaç yazabilmek ama en önemli sonucu o değil.

Sonra psikiyatristin bir görüşmede neyi aradığını ve psikologdan farklı olarak neyi dışlamak zorunda olduğunu göreceğiz.

Ardından ilaçlara bakacağız. Neyi yapıp neyi yapmadıklarını, kanıtın ne kadar güçlü olduğunu ve nerede tartışmalı hâle geldiğini.

Son bölümde iki mesleğin aynı kişi üzerinde nasıl birlikte çalıştığını ve bunun neden bir yarış olmadığını göreceğiz.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Bir soruyla başlayalım. Elinde titreme, çarpıntı, huzursuzluk ve uykusuzluk olan biri karşına gelse, bu tabloyu kaç farklı şey açıklayabilir?

Kaygı bozukluğu açıklayabilir. Tiroit açıklayabilir. Aşırı kafein açıklayabilir. Bir ilacın yan etkisi açıklayabilir. Bir maddenin bırakılması açıklayabilir. Kalp ritmiyle ilgili bir sorun açıklayabilir.

Altısı da aynı şikâyeti üretiyor. Ve altısının tedavisi aynı değil.

Bu tanımdaki asıl bilgi "ruhsal" kelimesinde değil, "tıp" kelimesinde. Tıp eğitiminin getirdiği şey ilaç bilgisi değil sadece; bedenin bir bütün olduğu ve bir şikâyetin birçok kapıdan gelebileceği bakışı.

Mekanizma

Görüşmede ne oluyor

Psikiyatri görüşmesi bir sohbet gibi ilerler ama arkasında bir sıra vardır.

Önce şikâyetin ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği ve neyin değiştirdiği çıkarılır. Sonra bedensel geçmiş sorulur: hangi hastalıklar, hangi ilaçlar, hangi maddeler. Sonra ailede benzer bir tablo olup olmadığı. Sonra kişinin hayatının o an nasıl gittiği — işi, ilişkileri, uykusu, geliri.

Bu sıra bir form doldurma değil. Her adım bir olasılığı ya güçlendiriyor ya eliyor.

İlaçlar ne yapar, ne yapmaz

Şimdi en çok yanlış anlaşılan yere geliyoruz.

Bir ilacın ne yaptığını anlamak için üç ayrı soruyu ayırmak gerekiyor. Belirtiyi azaltıyor mu, işlevi geri getiriyor mu, ve bıraktığında ne oluyor? Üçü aynı soru değil ve çoğu tartışma bunları karıştırdığı için çıkıyor.

Usta katmanı

Tanı ne işe yarar, ne işe yaramaz

Psikiyatrik tanı en çok yanlış anlaşılan araçlardan biri. İki uç var ve hiçbiri tutmuyor.

Birinci uç: tanı bir açıklamadır. Değildir. Bir tanı, birlikte görülen belirtilerin ortak adıdır; o belirtilerin neden çıktığını söylemez. Birine depresyon tanısı konması, çöküntüsünün nedeninin bulunduğu anlamına gelmez.

İkinci uç: tanı bir damgadır ve işe yaramaz. Bu da yanlış, çünkü tanı olmadan ne tedavi araştırması yapılabilir ne de iki hekim aynı şeyden söz ettiğini bilebilir. Ortak bir dil olmadan kanıt biriktirilemez.

İki meslek, aynı kişi

Şimdi bu programın ana ayrımına geliyoruz.

Psikolog bir bilim alanının uygulayıcısıdır ve tıp eğitiminden gelmez. Psikiyatrist bir hekimdir. Türkiye'de ve çoğu ülkede reçete yetkisi hekimdedir; psikoterapiyi ise hangi mesleklerin hangi eğitimle yürütebileceği ülkeden ülkeye değişir ve bu, bilinmesi gereken bir yerel bilgidir.

Ama günlük pratikte ayrım bir yetki listesinden ibaret değil. İki meslek farklı sorulara alışkındır.

Sınır ve güvenlik

Bu ders ilaçlar hakkında konuştu. Sınırı en keskin çizilmesi gereken derslerden biri olması bundan.

Buradaki hiçbir bilgi bir ilacın senin ya da bir yakının için uygun olup olmadığını söylemez. Bir ilacın hangi durumda, hangi sürede ve hangi miktarda kullanılacağı yalnızca değerlendirmeyi yapan hekimin kararıdır ve bu akademi böyle bir bilgi vermez. Aynı şekilde bir ilacın bırakılması da bir karardır: bu derste bırakma belirtilerinden söz edildi, çünkü haber vermeden bırakmanın riskli olduğunu bilmek gerekiyor — ama nasıl bırakılacağı buradan öğrenilmez.

Bir tanı adını öğrenmiş olmak da o tanıyı koyabilmek değildir. Deliryumun ne olduğunu okumak, karşındaki kişinin deliryumda olup olmadığını ayırt etmeni sağlamaz; o ayrım muayene, laboratuvar ve klinik deneyim ister. Yapabileceğin şey daha mütevazı ve daha yararlı: aniden başlayan ve gün içinde dalgalanan bir bilinç değişikliğinin acil bir tıbbi değerlendirme gerektirdiğini bilmek ve bu durumda beklememek.

Bu derste anlatılan görüşme sırası da bir uygulama rehberi değil. Bir yakınına bu soruları sırayla sormak, ona bir muayene yapmak anlamına gelmez ve ilişkiyi bir sorgulamaya çevirebilir.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Psikiyatri bir tıp uzmanlığıdır; getirdiği asıl şey reçete yetkisi değil, bir şikâyetin bedenin herhangi bir kapısından gelebileceği bakışıdır.

İlk işi bedensel nedenleri gözden geçirmektir. Tiroit, enfeksiyon, ilaç etkisi ve madde kullanımı ruhsal bir tablonun aynısını üretebilir.

İlaçlar hakkında üç ayrı soru vardır ve karıştırılmamalıdır: belirtiyi azaltıyor mu, işlevi geri getiriyor mu, bırakıldığında ne oluyor.

Tanı bir açıklama değil ortak bir dildir. Nedeni söylemez ama iki hekimin aynı şeyden söz etmesini ve kanıtın birikmesini sağlar.

Psikiyatrist ve psikolog aynı kişiye farklı sorular sorar. İyi giden bir süreçte bu iki soru kümesi yarışmaz, birbirini bulur.

Sonraki derse köprü

İki mesleği konuştuk. Biri bilim alanı, biri tıp uzmanlığı.

Sonraki ders üçüncüyü ele alıyor ve üçü içinde en çok karıştırılan o. Aynı odada, aynı süreyle, benzer bir konuşma yürütülüyor ama eğitimi, geleneği ve odağı başka bir yerden geliyor. Psikolojik danışmanlık nedir?