Süreklilik ve kapanma

Açılış sahnesi

Bahçe duvarı bitmek üzere. Kenan Usta son sırayı yerleştirirken tesisatçı kapının sağına bir yağmur borusu monte ediyor; boru duvarın önünden dikine iniyor ve taş sıralarını iki yerinden kesiyor. Selim duvarın fotoğrafını çekmek için yolun karşısına geçiyor. Vizörden bakınca bir şey dikkatini çekiyor: borunun sağında ve solunda kalan taş sıraları ona kesik görünmüyor. Göz derzleri borunun arkasından geçirip öbür yana bağlıyor. Kapının üstündeki kemerin tepesinde ise bir taş henüz konmamış, yeri boş. Kemer yine de kemer. Selim fotoğrafı Emre'ye gösteriyor: «Boru duvarı kesmiş, taş eksik, ama ben ikisini de tamam görüyorum. Bu iyi bir şey mi?» Emre bir an düşünüyor. «Duruma göre» diyor. «Ne zaman iyi, onu bilmek lazım.»

Bu derste ne olacak

Göz yalnız var olanı gruplamaz, olmayanı da tamamlar. Bir çizgi kesildiğinde onu kesintinin öbür yanına bağlar, bir şeklin bir parçası eksik olduğunda şekli kapalı görür. Bu derste iki yakın ilkeyi konuşuyoruz: iyi süreklilik, yani gözün düzgün akan çizgileri birbirine bağlaması, ve kapanma, yani kapalı biçimlerin tercih edilmesi. Sonraki araştırmalar bu tamamlamanın hangi koşullarda güçlü, hangi koşullarda zayıf olduğunu ölçtü. Tasarımcı için iki taraflı bir sonuç var: tamamlama bir çizimi sadeleştirmeye, eksik bırakılmış bir biçimi okutmaya yarar; ama göz orada olmayan bir şeyi tamam sanınca bir eksikliği de gizleyebilir.

Kanıt ne diyor

Bir özgün metin ve üç deneysel ya da kuramsal çalışma var. Çalışmaların hepsi ekrandaki çizgi ve şekillerle yapıldı; binaya taşınmalarını Gri alan bölümünde tartışacağız.

Sahada

Göz eksiği doldurur

Tamamlamayı tasarlamak

Gri alan

Bu dersteki ölçümler ekranda gösterilen küçük çizgisel öğelerle ve çizilmiş şekillerle yapıldı. Bir bina üç boyutludur, gölge düşürür, insan onun etrafında hareket eder; bir duvardaki borunun arkasını görmemek ile ekrandaki bir boşluğu tamamlamak aynı koşullar değildir. Kellman ve Shipley'nin bağlanabilirlik koşulu bir kuramdır ve sonraki çalışmalarla tartışılmaya devam etti. Wertheimer de kapanmanın her zaman baskın olmadığını, iyi bir eğrinin onu yenebildiğini not etmişti; iki ilke bir arada çalışır ve hangisinin kazanacağı her zaman önceden söylenemez. Eksik bir kemer taşı ya da kesik bir harf çizgisi üzerine söylediklerimiz de deneme düzeyinde; ölçülmüş bir eşik değil. Son olarak, eksik bırakmak bir tasarım dili olarak da kullanılır: bazı tasarımcılar okuru bilerek tamamlamaya davet eder, bazıları her kenarı çizer. Bu bir estetik tercihtir; bu ders ikisinden birini doğru saymaz.

Senin işinde

Bir çizimde kesik çizgi kullandığında, onu küçültülmüş bir çıktıda ya da uzaktan sına; parçalar çok kısa ve boşluklar çok uzunsa çizgi noktaya dönüşür. Bir öğe dizisinin, örneğin basamak taşlarının, aydınlatma armatürlerinin ya da kaplama derzlerinin bir yön göstermesini istiyorsan, öğeleri uç uca hizala; yalnız sıklaştırmak yetmeyebilir. Bir biçimin bir kısmını eksik bırakacaksan, eksik kalan kısmın o biçimin kimliğini taşıyıp taşımadığına bak; taşıyorsa göz yanlış tamamlayabilir. Bir borunun, direğin ya da ağacın arkasında kalan bir yüzeyi tasarlarken, iki yanının aynı hizada buluşmasına dikkat et. En önemlisi: bir kesintinin fark edilmesi gerekiyorsa, örneğin bir korkulukta, bir basamakta ya da bir yürüme yolunda, gözün onu kapatmasına izin verme. Kesintiyi renkle, tonla ya da dokuyla görünür kıl. Bir projeyi bitirmeden önce paftalarda gözünün kapattığı kesintileri ayrıca ara: merdiven başları, korkuluk uçları, kot farkları ve kapı önleri bunların en sık saklandığı yerlerdir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Göz yalnız var olanı gruplamaz, olmayanı da tamamlar: kesik çizgiyi bağlar, örtülü kısmı var sayar, eksik biçimi kapatır. Sürekliliği güçlendiren şey öğelerin sıklığından çok uç uca hizasıdır. Tamamlamanın gücü, görünen kısmın toplam kenara oranına bağlıdır ve bu oran bakış uzaklığıyla değişmez. Kapanma ile iyi süreklilik yarışabilir. Tamamlama bir çizimi sadeleştirir, ama bir kesintiyi de gizleyebilir; fark edilmesi gereken bir eksik, görünür kılınmalıdır.

Sonraki derse köprü

Selim'in kesik çizgiyle çizdiği saçak düzeldi, ama Ilgın paftada başka bir şeye dikkat çekiyor: duvarların poşesi, avlunun beyazı ve bahçenin taraması yan yana geldiğinde göz bazen avluyu bir boşluk, bazen bir nesne olarak okuyor. M01-D04 bir kompozisyonda şekli ve zemini tanımlıyor, ikisini birbirine dönüştüren bir alıştırma kuruyor ve belirsiz bir şekil-zeminin bakana ne yaptığını tartışıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

«Örtülü tamamlama» neyi anlatır?

• A) Bir çizimin renklendirilmesini.
• B) Bir nesnenin önündeki başka bir nesnenin arkasında kalan kısmının görülmediği hâlde var sayılmasını.
• C) Bir çizgiyi silmeyi.
• D) Bir şeklin aynasını almayı.

Cevap: B. Borunun arkasından devam ettiği varsayılan taş sıraları bunun bir örneğidir; göz görmediği kısmı var sayar.

Soru 2 · Kanıt

Field, Hayes ve Hess'in deneylerinde gözlemcilerin bir yolu fark etmesini en çok ne etkiledi?

• A) Öğelerin renginin değişmesi.
• B) Öğelerin sayısının artması.
• C) Öğelerin yol boyunca uç uca hizalanması; yan yana dizilmeleri ya da hizalarının bozulması yolu bulmayı belirgin biçimde zorlaştırdı.
• D) Öğelerin boyunun büyümesi.

Cevap: C. Gözlemciler aralıklar öğelerin boyundan çok büyükken de yolu bulabildi; belirleyici olan hizaydı.

Soru 3 · Senaryo

Bir okul bahçesinde uzun dikdörtgen basamak taşlarından bir patika tasarlanıyor ve ilk denemede patika dağınık görünüyor. Taşların sayısını ve aralığını değiştirmeden patikayı daha okunur kılmak için ilk ne denenmeli?

• A) Taşları uzun kenarları patikanın yönünde olacak biçimde uç uca dizmek.
• B) Taşları farklı renklere boyamak.
• C) Taşları daha küçük parçalara bölmek.
• D) Patikanın kenarına çit yapmak.

Cevap: A. Süreklilik duygusunu güçlendiren şey öğelerin sıklığından çok yol boyunca hizalanmasıdır.

Soru 4 · Tuzak

Bir merdiven korkuluğu sahanlıkta kısa bir boşlukla kesiliyor. Çizimde korkuluk kesintisiz görünüyor. Bir öğrenci «Göz zaten tamamlıyor, sorun yok» diyor. Bu derse göre öğrenci neyi gözden kaçırıyor?

• A) Cümle doğrudur; göz tamamladığına göre kullanıcı da tamamlar.
• B) Korkuluklar her zaman kesintili olmalıdır.
• C) Kesik çizgi hiçbir zaman çizgi olarak okunmaz.
• D) Göz bir kesintiyi kapatınca onu gizleyebilir; korkulukta tutunacak bir şey bulamayan biri için bu boşluk gerçek bir eksiktir ve görünür kılınmalıdır.

Cevap: D. Tamamlama her zaman tasarımcının işine yaramaz; fark edilmesi gereken bir kesinti renk, ton ya da dokuyla işaretlenmelidir.